Uzaktan çalışma sözleşmesi: yazılı şekil, zorunlu içerik ve işverenin iş güvenliği yükümlülüğü (İş K. m.14)

Uzaktan çalışma, işçinin işyerine gelmeden, evinde veya teknolojik iletişim araçlarıyla iş görme edimini yerine getirdiği bir çalışma biçimidir. Salgın sonrası yaygınlaşan bu model, İş Kanununa 6715 sayılı Kanunla eklenen hükümlerle yasal çerçeveye kavuşturulmuştur. Düzenleme İş Kanunu m.14/4-7'dedir; ayrıntılı usul ve esaslar yönetmelikle belirlenir.

Tanım (m.14/4)

Uzaktan çalışma; işçinin, işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında iş görme edimini evinde ya da teknolojik iletişim araçları ile işyeri dışında yerine getirmesi esasına dayalı ve yazılı olarak kurulan iş ilişkisidir. Şu unsurlar aranır: işveren organizasyonu (bağımlılık ilişkisi devam eder), işyeri dışında ifa ve yazılı sözleşme.

Sözleşmenin zorunlu içeriği (m.14/5)

Uzaktan çalışma sözleşmesinde şunlar yer alır:

• İşin tanımı,
• Yapılma şekli,
• İşin süresi ve yeri,
• Ücret ve ücretin ödenmesine ilişkin hususlar,
• İşveren tarafından sağlanan ekipman ve bunların korunmasına ilişkin yükümlülükler,
• İşverenin işçiyle iletişim kurması ile genel ve özel çalışma şartlarına ilişkin hükümler.

Bu unsurların eksik olması, sözleşmenin belirsizlik taşımasına ve uyuşmazlıklarda işçi aleyhine yorumlanabilecek boşluklar doğurmasına yol açabilir.

Eşit işlem yasağı (m.14/6)

Uzaktan çalışmada işçiler, esaslı neden olmadıkça salt iş sözleşmesinin niteliğinden ötürü emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz. Yani uzaktan çalışan işçi, işyerinde çalışan benzer pozisyondaki işçiyle ücret, sosyal hak, terfi bakımından eşit değerlendirilmelidir (bkz. m.5 eşit davranma ilkesi, m.13 kısmi süreli ile paralel mantık).

İşverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüğü (m.14/6)

İşveren, uzaktan çalışma ilişkisiyle iş verdiği çalışanın yaptığı işin niteliğini dikkate alarak:

• İş sağlığı ve güvenliği önlemleri hususunda çalışanı bilgilendirmek,
• Gerekli eğitimi vermek,
• Sağlık gözetimini sağlamak,
• Sağladığı ekipmanla ilgili gerekli iş güvenliği tedbirlerini almakla yükümlüdür.

Bu yükümlülük, işverenin iş kazası ve meslek hastalığı sorumluluğunun uzaktan çalışmada da devam ettiğini gösterir; işveren, evdeki çalışma ortamının ergonomik ve güvenli olması için gerekli bilgilendirme ve ekipmanı sağlamalıdır.

Yönetmelik yetkisi (m.14/7)

Uzaktan çalışmanın usul ve esasları, işin niteliği dikkate alınarak hangi işlerde uzaktan çalışmanın yapılamayacağı, verilerin korunması ve paylaşılmasına ilişkin işletme kurallarının uygulanması ile diğer hususlar Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından çıkarılan yönetmelikle belirlenir. Bu nedenle hangi sektörlerde uzaktan çalışmanın yasak olduğu ve veri güvenliği kuralları için güncel yönetmelik ayrıca kontrol edilmelidir.

Uygulamada dikkat edilecekler

• Sözleşmeyi yazılı ve eksiksiz hazırlayın; işin tanımı, yeri, ekipman ve iletişim usulü açıkça belirtilmelidir (m.14/5).
• Ekipman ve masraf paylaşımı: işveren tarafından sağlanan ekipmanın korunması, iade edilmesi ve arıza durumunda ne yapılacağı sözleşmede düzenlenmelidir.
• Çalışma saatleri ve fazla mesai: uzaktan çalışmada da çalışma süresi kanuna tabidir; fazla çalışma ve dinlenme hakları izlenmelidir.
• İş kazası: evde meydana gelen ve işle ilgili kazalar iş kazası sayılabilir; işverenin bilgilendirme ve eğitim yükümlülüğünü yerine getirmiş olması önemlidir.
• Veri güvenliği: işveren, kişisel veri ve ticari sır koruma kurallarını (KVKK dâhil) uzaktan çalışan için de uygulamalıdır.
• Fesih ve eşitlik: uzaktan çalışan işçiye yönelik fesih ve performans değerlendirmesi, esaslı neden olmaksızın işyerindeki emsale göre daha ağır olamaz (m.14/6).

Örnek senaryo

E, bir yazılım şirketiyle uzaktan çalışma sözleşmesi imzalamıştır; sözleşmede yalnızca "evden çalışacaktır" yazılı olup ekipman ve iş güvenliği hükümleri yoktur. E, şirketin sağladığı dizüstü bilgisayarla çalışırken el bileği rahatsızlığı yaşamıştır.

1. Tanım. E'nin işi, işveren organizasyonu kapsamında evde yerine getirilmektedir; uzaktan çalışma ilişkisi kurulmuştur (m.14/4).
2. Eksik sözleşme. Sözleşmede ekipman, iş güvenliği ve iletişim hükümleri eksiktir; bu m.14/5'e aykırıdır.
3. İş sağlığı yükümlülüğü. İşveren, E'yi ergonomi ve iş güvenliği konusunda bilgilendirmek ve sağlık gözetimini sağlamakla yükümlüdür (m.14/6); bu yapılmamıştır.
4. Sorumluluk. E'nin rahatsızlığı işle ilgiliyse, işverenin eğitim ve önlem eksikliği sorumluluğu artırabilir.
5. Eşit işlem. E'nin ücret ve sosyal hakları, ofiste çalışan emsaline göre haklı bir neden olmadan düşük olamaz (m.14/6).
6. Dava. E, iş mahkemesinde sözleşme eksikliği ve iş güvenliği ihmali nedeniyle tazminat talep edebilir; arabuluculuk dava şartı işler.
7. Delil. Sözleşme, ekipman teslim tutanağı, sağlık raporu ve yazışmalar.
8. Sonuç. Mahkeme, işverenin yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğini inceler.

Sık yapılan hatalar

• Sözleşmeyi eksik veya sözlü kurmak. m.14/4-5 yazılı ve kapsamlı sözleşme ister.
• İş sağlığı ve güvenliği yükümlülüğünü ihmal etmek. m.14/6 açıkça düzenler.
• Ekipman ve masraf paylaşımını belirsiz bırakmak. Uyuşmazlık doğurur.
• Uzaktan çalışanı emsaline göre dezavantajlı konuma sokmak. Eşit işlem ilkesine aykırıdır (m.14/6).
• Çalışma saatleri ve fazla mesaiyi izlememek. Kanuni sınırlar geçerlidir.
• Veri güvenliği önlemlerini atlamak. KVKK ve ticari sır riskleri doğar.
• Yönetmelikteki yasaklı işleri kontrol etmemek. Bazı işler uzaktan yapılamaz (m.14/7).
• İş kazası bildirimini geciktirmek. Evdeki kazalar da işle bağlantılıysa bildirilmelidir.