Çalışanın iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri (6331 m.19)

İş güvenliği tek taraflı değildir

İş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin ağırlığı işverendedir; ancak en iyi tedbirler bile çalışan uymadığında sonuç vermez. 6331 sayılı Kanun m.19 bu nedenle çalışanlara da yükümlülükler getirir. m.19/1'e göre çalışanlar, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili aldıkları eğitim ve işverenin bu konudaki talimatları doğrultusunda, kendilerinin ve hareketlerinden veya yaptıkları işten etkilenen diğer çalışanların sağlık ve güvenliklerini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür.

Çalışanın somut yükümlülükleri

m.19/2, çalışanların işveren tarafından verilen eğitim ve talimatlar doğrultusundaki yükümlülüklerini sayar:

• İşyerindeki makine, cihaz, araç, gereç, tehlikeli madde, taşıma ekipmanı ve diğer üretim araçlarını kurallara uygun şekilde kullanmak, bunların güvenlik donanımlarını doğru olarak kullanmak, keyfi olarak çıkarmamak ve değiştirmemek.
• Kendilerine sağlanan kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak ve korumak.
• Makine, cihaz, araç, gereç, tesis ve binalarda sağlık ve güvenlik yönünden ciddi ve yakın bir tehlike ile karşılaştıklarında ve koruma tedbirlerinde bir eksiklik gördüklerinde işverene veya çalışan temsilcisine derhal haber vermek.
• Teftişe yetkili makamın tespit ettiği noksanlık ve aykırılıkların giderilmesinde işveren ve çalışan temsilcisiyle iş birliği yapmak.
• Kendi görev alanında iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için işveren ve çalışan temsilcisiyle iş birliği yapmak.

Yükümlülüğün ön şartı: eğitim ve talimat

Kanun, çalışanın yükümlülüklerini "aldıkları eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda" tanımlar. Bu ifade önemlidir: çalışana eğitim verilmemiş veya talimat bildirilmemişse, çalışanın bu konudaki yükümlülüğünü ihlal ettiğini ileri sürmek güçleşir. Bu nedenle işverenin eğitim yükümlülüğü (m.17) ile çalışanın yükümlülükleri birbirine bağlıdır.

İşverenin sorumluluğu devam eder

Kanunun işveren yükümlülüklerini düzenleyen m.4, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülüklerinin işverenin sorumluluklarını etkilemeyeceğini açıkça belirtir. Yani çalışanın kişisel koruyucu donanım kullanmaması işvereni tamamen sorumluluktan kurtarmaz; işverenin donanımı sağlamak, kullanımını denetlemek ve kullanmayanları uyarmak yükümlülüğü devam eder. Çalışanın ihlali, iş kazası tazminat davalarında kusur paylaştırmasında dikkate alınan bir unsurdur.

Örnek senaryo

Bir fabrikada pres operatörü, işi hızlandırmak için makinenin iki el kumanda sistemini devre dışı bırakmış ve bu sırada elini yaralamıştır. Operatöre bu konuda eğitim verildiği ve talimatın imzayla tebliğ edildiği belgelidir. m.19/2-a uyarınca güvenlik donanımını keyfi olarak devre dışı bırakan operatörün kusuru bulunur. Ancak işveren, güvenlik sisteminin kolayca devre dışı bırakılabilmesini engellemediği ve denetim yapmadığı ölçüde kusurlu sayılabilir; kusur oranları bilirkişi incelemesiyle belirlenir.

Sık yapılan hatalar

• Çalışanın yükümlülüğünün işverenin sorumluluğunu tamamen ortadan kaldırdığını düşünmek.
• Eğitim ve talimatları belgelemeden çalışanı kusurlu saymaya çalışmak.
• Tehlikeyi fark eden çalışanın bunu derhal bildirmemesi.
• Kişisel koruyucu donanımı dağıtıp kullanımını denetlememek.