Ciddi ve yakın tehlikede çalışmaktan kaçınma hakkı (6331 s. K. m.13)

Hakkın dayanağı

İşverenin iş sağlığı ve güvenliğini sağlama yükümlülüğü, çalışana da bir güvence hakkı tanınmadıkça kâğıt üzerinde kalabilir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.13, bu güvenceyi "çalışmaktan kaçınma hakkı" olarak düzenler. Hak, ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşı karşıya kalan çalışanın, işini yapmaya devam etmek zorunda bırakılmamasını amaçlar.

Başvuru usulü

m.13/1'e göre ciddi ve yakın tehlike ile karşı karşıya kalan çalışanlar, iş sağlığı ve güvenliği kuruluna, kurulun bulunmadığı işyerlerinde ise işverene başvurarak durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirlerin alınmasına karar verilmesini talep edebilir. Kanun başvuruya hızlı cevap verilmesini de düzenler: kurul acilen toplanır, işveren ise derhâl kararını verir ve durumu tutanakla tespit eder. Karar, çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı olarak bildirilir. Bu yazılılık şartı, sonradan doğabilecek uyuşmazlıklarda ispat açısından büyük önem taşır.

Talep kabul edilirse: ücretli kaçınma

Kurul veya işveren çalışanın talebi yönünde karar verirse çalışan, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir (m.13/2). Bu dönemde çalışanın ücreti ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer hakları saklıdır. Yani çalışmaktan kaçınma, ücretsiz izin veya devamsızlık sayılamaz ve disiplin yaptırımına konu edilemez.

Önlenemez tehlikede doğrudan terk

m.13/3, başvuru usulünü beklemenin anlamsız olduğu durumları ayrıca düzenler. Ciddi ve yakın tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda çalışanlar, başvuru usulüne uymak zorunda olmaksızın işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek belirlenen güvenli yere gider. Çalışanların bu hareketlerinden dolayı hakları kısıtlanamaz.

Tedbir alınmazsa fesih

m.13/4'e göre iş sözleşmesiyle çalışanlar, talep etmelerine rağmen gerekli tedbirlerin alınmadığı durumlarda tabi oldukları kanun hükümlerine göre iş sözleşmelerini feshedebilir. İş Kanunu'na tabi çalışan için bu, haklı nedenle fesih ve buna bağlı kıdem tazminatı gibi sonuçların değerlendirilmesini gündeme getirir. Kamu personeli bakımından ise kanun, toplu sözleşme veya toplu iş sözleşmesiyle çalışan kamu personelinin bu maddeye göre çalışmadığı dönemde fiilen çalışmış sayılacağını düzenler.

Hakkın uygulanmadığı hâl

m.13/5'e göre işyerinde m.25 uyarınca işin durdurulması hâlinde bu madde hükümleri uygulanmaz. İş durdurulduğunda çalışanların hakları ayrıca m.25/6 ile korunur.

Örnek senaryo

Bir inşaat işçisi, iskelenin korkuluklarının söküldüğünü ve düşme riskinin arttığını görerek kurula yazılı başvuruda bulunmuştur. Kurul talebi yerinde bulmuş ve tedbir alınıncaya kadar o bölgede çalışılmamasına karar vermiştir. İşçi, korkuluklar yeniden takılana kadar geçen iki gün çalışmamış, ancak ücreti eksiksiz ödenmiştir. İşveren tedbiri almayı reddetseydi, işçi talebine rağmen tedbir alınmadığını tutanakla ispatlayarak iş sözleşmesini feshedebilirdi.

Sık yapılan hatalar

• Başvuruyu sözlü yapıp kararın yazılı bildirilmesini talep etmemek; ispat güçleşir.
• Kaçınma döneminin ücretinin kesilebileceğini düşünmek.
• Önlenemez tehlikede işyerini terk eden çalışana disiplin cezası vermek.
• Tedbir alınmayan durumda fesih için talebin varlığını belgelememek.