SGK rücu davası: işverene ve üçüncü kişilere rücu

SGK, iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle sigortalıya veya hak sahiplerine gelir, aylık ve tedavi giderleri öder. Bu ödemelerden sorumlu olanlara rücu edebilir. Rücu davası, iş mahkemelerinde en sık karşılaşılan davalardan biridir ve özellikle işverenler bakımından ciddi mali risk oluşturur.

Rücu hakkının dayanağı: 5510 m.21

5510 m.21, Kurumun rücu hakkının üç ana durumunu düzenler.

1. İşverene rücu

m.21/1: iş kazası ve meslek hastalığı, işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse, Kurumca sigortalıya veya hak sahiplerine bu Kanun gereğince yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri toplamı, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarlarla sınırlı olmak üzere, Kurumca işverene ödettirilir. İşverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır.

Bu hükmün unsurları:

• Sebep: işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı hareketi. Salt kaza olması rücu için yetmez; işverenin kusuru (mevzuat ihlali) aranır.
• Rücu edilen tutar: Kurumun yaptığı ve yapacağı ödemelerin ilk peşin sermaye değeri (gelirin başladığı tarihteki değeri).
• Sınır: rücu tutarı, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarları aşamaz. Yani Kurum, sigortalının işverene karşı sahip olduğu tazminat hakkının çok ötesinde bir tutar isteyemez; sigortalının kendi kusuru veya müterafik kusur indirimleri Kuruma da yansır.
• Kaçınılmazlık: işverenin sorumluluğu, kazanın işveren tarafından kaçınılmaz olup olmadığı ölçüsünde değerlendirilir.

2. Bildirim yapılmaması ve uygunsuz işe verme hâlleri

m.21/2: iş kazasının 13. maddenin ikinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen sürede işveren tarafından Kuruma bildirilmemesi hâlinde, bildirim tarihine kadar geçen süre için sigortalıya ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden tahsil edilir.

m.21/3: çalışma mevzuatında sağlık raporu alınması gerektiği belirtilen işlerde, böyle bir rapora dayanılmaksızın veya rapora aykırı olarak bünyece elverişli olmadığı işte çalıştırılan sigortalının, bu işe girmeden önce var olduğu tespit edilen veya bünyece elverişli olmadığı işte çalıştırılması sonucu meydana gelen hastalığı nedeniyle Kurumca ödenen geçici iş göremezlik ödeneği işverene ödettirilir.

3. Üçüncü kişiye rücu

m.21/4: iş kazası, meslek hastalığı ve hastalık, üçüncü bir kişinin kusuru nedeniyle meydana gelmişse, sigortalıya ve hak sahiplerine yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değerinin yarısı, zarara sebep olan üçüncü kişilere ve şayet kusuru varsa bunları çalıştıranlara rücu edilir.

Fark: işverene rücuda ilk peşin sermaye değerinin tamamı (sigortalının işverenden isteyebileceği tutarla sınırlı), üçüncü kişiye rücuda ise yarısı esas alınır.

4. Rücu yapılmayan hâller

m.21/5: iş kazası, meslek hastalığı ve hastalık; kamu görevlileri, er ve erbaşlar ile kamu idareleri tarafından görevlendirilen diğer kişilerin vazifelerinin gereği olarak yaptıkları fiiller sonucu meydana gelmişse, bu fiillerden dolayı haklarında kesinleşmiş mahkûmiyet kararı bulunanlar hariç olmak üzere, sigortalı veya hak sahiplerine yapılan ödemeler için kurumuna veya ilgililere rücu edilmez.

Aynı fıkra ayrıca, iş kazası veya meslek hastalığı sonucu ölümlerde, hak sahiplerine bağlanacak gelir ve ödenekler için, iş kazası veya meslek hastalığının meydana gelmesinde kusuru bulunan hak sahiplerine veya iş kazası sonucu ölen kusurlu sigortalının hak sahiplerine Kurumca rücu edilmeyeceğini düzenler.

Rücu davasında işverenin savunmaları

Rücu davasında işverenin başlıca savunmaları şunlardır:

1. Kusurun bulunmaması / kaçınılmazlık. Mevzuat ihlali olmadığını, tüm tedbirlerin alındığını, kazanın kaçınılmaz olduğunu ispat etmek.

2. Kusur oranı. Kazada sigortalının kusuru veya üçüncü kişilerin kusuru varsa, bunlar oranında işverenin sorumluluğu azalır. Bilirkişi raporu, işveren, sigortalı ve üçüncü kişilerin kusur oranlarını ayrı ayrı belirler.

3. Rücu tutarının sınırı. Kurumun talebi, sigortalının işverenden isteyebileceği tutarı aşamaz; bu sınır, peşin sermaye değeri hesabında ve sigortalının aldığı diğer ödemelerde dikkate alınır.

4. Hesap hatası. Peşin sermaye değerinin teknik hesabı (yaşam tabloları, teknik faiz, gelir başlangıç tarihi) aktüer bilirkişi incelemesine tabidir. Hesaplamada kullanılan verilere ve yönteme itiraz edilebilir.

5. Zamanaşımı. m.93/3: Kurumca açılacak tazminat ve rücu davaları on yıllık zamanaşımına tâbidir; zamanaşımı tarihi, rücu konusu gelir ve aylıklar bakımından Kurum onay tarihinden, masraf ve ödemeler için masraf veya ödeme tarihinden başlar. Zamanaşımı hakim tarafından resen dikkate alınmaz; işveren tarafından ileri sürülmelidir.

6. Hükümlülük ve beraat. İşverenin ceza davasındaki durumu hukuk hâkimini bağlamaz (TBK m.74).

Rücu ile sigortalının tazminat hakkı ilişkisi

Mahsup. Sigortalı, işverene tazminat davası açtığında SGK'dan aldığı gelirlerin rücu edilebilir kısmı tazminattan mahsup edilir; aksi hâlde işveren aynı zararı iki kez öder (sigortalıya ve SGK'ya). TBK m.55/1 uyarınca rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri ise zararın belirlenmesinde gözetilemez ve tazminattan indirilemez.

Aynı zarar için çift ödeme riski. İşveren, SGK'ya rücu tutarını ödedikten sonra sigortalıya ayrıca tazminat ödemek zorunda kalırsa, bu ödeme SGK'dan mahsup edilen kısmı aşmaz; dolayısıyla iki dava birbirini etkiler ve bilirkişi hesaplamalarının tutarlı olması gerekir. İş mahkemeleri bu nedenle rücu ve tazminat davalarını birleştirebilir veya birbirinin sonucunu bekleyebilir.

Görev, süre ve usul

Görev. SGK'nın taraf olduğu uyuşmazlıklara iş mahkemeleri bakar (5510 m.101; 7036 m.5/1-b).

Arabuluculuk. 7036 m.3/3: iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları hakkında arabuluculuk dava şartı uygulanmaz.

Yaşam tablosu ve hesap. Peşin sermaye değeri, Kurumun hesabına göre belirlenir; mahkeme bu hesabı bilirkişiye denetletir.

Örnek senaryo

H, bir fabrikada makine başında çalışırken makinenin koruyucu sistemi bulunmadığı için ağır yaralanmıştır. Kurum, H'ye sürekli iş göremezlik geliri bağlamış ve tedavi giderlerini ödemiştir. Kurum, işverene rücu davası açmıştır.

1. Rücu hakkı. Kaza, işverenin iş güvenliği mevzuatına aykırı hareketi (koruyucu sistem eksikliği) sonucu meydana gelmiştir; m.21/1 uyarınca Kurum işverene rücu edebilir.
2. Tutar. Rücu edilen tutar, gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri ile yapılan masrafların toplamıdır; ancak H'nin işverenden isteyebileceği tutarla sınırlıdır.
3. Kusur. Bilirkişi, işverenin kusurunu %80, H'nin kusurunu %20 belirlemişse, rücu tutarı bu ölçüde azalır; işveren yalnızca kendi kusuru oranında sorumlu olur.
4. Kaçınılmazlık savunması. İşveren, koruyucu sistemin eksik olması nedeniyle bu savunmaya dayanamaz.
5. Hesap incelemesi. İşveren, aktüer bilirkişi raporunda kullanılan yaşam tablosu ve teknik faiz oranına itiraz eder.
6. Zamanaşımı. Kurumun ödeme ve onay tarihlerine göre on yıllık süre içinde dava açılıp açılmadığı kontrol edilir; süre dolmuşsa işveren zamanaşımı def'i ileri sürer.
7. Tazminat davası. H de ayrıca işverene tazminat davası açmışsa, SGK'nın rücu edebileceği gelirler bu tazminattan mahsup edilir; iki dava arasında tutarlılık sağlanır.
8. Üçüncü kişi. Makine üreticisinin de kusuru bulunursa, Kurum m.21/4 uyarınca ilk peşin sermaye değerinin yarısı için üreticiye de rücu edebilir.

Sık yapılan hatalar

• Zamanaşımı savunmasını ileri sürmemek. Hâkim resen dikkate almaz.
• Kusur oranlarına itiraz etmemek. Rücu, işverenin kusuru oranında sorumluluk doğurur.
• Peşin sermaye değeri hesabını denetletmemek. Aktüer raporda hata olabilir.
• Kaçınılmazlık ilkesini ileri sürmemek. m.21/1 bu ilkeyi açıkça öngörür.
• SGK gelirlerinin mahsubunu tazminat davasında unutmak. Aynı zarar iki kez ödenir.
• Rücu ve tazminat davalarını birbirinden bağımsız görmek. Sonuçlar birbirini etkiler.
• Bildirim yükümlülüğünü ihmal etmek. m.21/2 gecikme nedeniyle geçici ödenek işverenden tahsil edilir.
• Üçüncü kişiyi davaya dâhil etmemek. İç ilişkide paylaştırma ve rücu için üçüncü kişilerin kusuru ayrıca gösterilmelidir.