Deneme süresinde işten çıkarma: azami süre, bildirimsiz fesih ve hakların korunması (İş K. m.15)

Deneme süresi, iş sözleşmesinin başlangıcında tarafların birbirini tanımak için kararlaştırdığı kısa bir süredir. Bu sürede taraflar sözleşmeyi bildirimsiz ve tazminatsız feshedebilir. Uygulamada deneme süresinin uzatılması, tekrarlanması ve kötüye kullanılması sık tartışılır. Düzenleme 4857 sayılı İş Kanunu m.15'tedir.

Deneme kaydı ve süre (m.15/1)

• Kayıt: taraflarca iş sözleşmesine bir deneme kaydı konulmalıdır. Yazılı olması ispat için önemlidir; kayıt yoksa deneme süresi kabul edilmez.
• Azami süre: en çok iki ay.
• Uzatma: deneme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir. Bireysel sözleşmeyle iki ayı aşan deneme süresi geçersizdir; fazla kısmı sözleşmede yok sayılır.
• Tekrar deneme: aynı işçiyle yeni deneme süresi kararlaştırılması tartışmalıdır; uygulamada içtihat izlenmelidir.

Deneme süresinde fesih (m.15/2)

• Bildirim süresine gerek yoktur: taraflar sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmaksızın feshedebilir.
• Tazminatsız: ihbar tazminatı ve kıdem tazminatı doğmaz (kıdem süresi zaten dolmamıştır).
• Çalışılan günlerin ücreti: işçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır (m.15/2 son cümle): ücret, fazla mesai, hafta tatili, yıllık izin ücreti (kıdem süresine göre), prim ve ikramiyelerin oranlanan kısımları ödenir.
• Fesih şekli: yazılı yapılması önerilir; gerekçe göstermek zorunlu değildir, ancak kanuna aykırı nedenle (ayrımcılık, hamilelik, sendikal neden, işçinin hakkını kullanması) yapılan fesih kötüniyet ve ayrımcılık iddialarına (İş K. m.5) konu olabilir.

İş güvencesi ve deneme süresi (m.18)

İş güvencesi (geçerli sebep, işe iade), işçinin en az altı aylık kıdemi ve işyerinde otuz veya daha fazla işçi bulunması şartına bağlıdır (m.18/1). Deneme süresi azami iki ay (toplu iş sözleşmesi ile dört ay) olduğundan deneme süresinde yapılan fesihlerde işçi altı aylık kıdemi doldurmamış olur; bu nedenle işe iade davası kural olarak açılamaz. Ancak:

• Deneme süresi bittikten sonra iş sözleşmesi devam ederse işçi kıdem kazanır ve altı ayı doldurunca iş güvencesine girer.
• Deneme süresi çok uzun tutulmuşsa veya deneme süresi sona erdikten sonra fesih yapılmışsa normal fesih kuralları (m.17-21) uygulanır.
• Deneme süresi bitmeden işveren sözleşmeyi haksız feshetmişse (ör. işçinin hamilelik nedeniyle işten çıkarılması) ayrımcılık tazminatı (m.5) veya diğer hukuki yollar gündeme gelir.

Deneme süresinin aşılması ve devam

• Süre dolduktan sonra çalışmaya devam: iş sözleşmesi belirsiz süreli (veya kararlaştırılan süreli) olarak devam eder; bildirim süreleri, kıdem ve tazminat hükümleri işler.
• Kıdem hesabı: deneme süresi işçinin kıdem süresine dâhildir; işe giriş tarihinden başlar.
• SGK: deneme süresi içinde de işçi sigortalı olmalıdır; 5510 sayılı Kanun m.8 uyarınca işe giriş bildirgesi kural olarak sigortalılık başlangıç tarihinden önce verilir (bazı sektörlerde çalışmaya başlatıldığı gün).

Uygulama ipuçları

• Sözleşmeye deneme kaydını açıkça yazın, süreyi ve başlangıç tarihini belirtin.
• İşe girişte SGK bildirgesi ve bordro düzenini eksiksiz yapın; deneme süresinde çalışılan günler için ücreti eksiksiz ödeyin.
• İşçi, işten çıkarıldığında: sözleşme, bordrolar, SGK dökümü, yazışmalar saklanmalı; ücret ve diğer hakları için işverene yazılı başvuru yapılmalıdır.
• Ayrımcılık şüphesi (hamilelik, cinsiyet, sendika, hak arama) varsa delil toplanmalı ve arabuluculuk/dava yollarına başvurulmalıdır.
• Toplu iş sözleşmesi varsa deneme süresi hükümlerini kontrol edin (dört aya kadar).

Örnek senaryo

D, bir şirketle iki aylık deneme süreli iş sözleşmesi imzalamıştır. Çalışmanın 40. gününde işveren "uyumsuzluk" gerekçesiyle sözleşmeyi feshetmiştir.

1. Deneme kaydı. Sözleşmede iki aylık deneme süresi yazılıdır; süre kanunda öngörülen azami sınır içindedir (m.15/1).
2. Fesih. Deneme süresi içinde işveren bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir (m.15/2).
3. Ücret. D'nin çalıştığı 40 günün ücreti ve diğer hakları (fazla mesai, hafta tatili, oranlanan haklar) ödenmelidir (m.15/2).
4. İş güvencesi. D altı aylık kıdemi doldurmadığından işe iade davası kural olarak açılamaz (m.18/1).
5. Ayrımcılık. Fesih D'nin hamileliği nedeniyle yapılmışsa ayrımcılık tazminatı ve diğer yollar gündeme gelir (m.5).
6. SGK. D'nin işe giriş bildirgesi ve prim kayıtları kontrol edilmelidir.
7. Toplu iş sözleşmesi. İşyerinde TİS varsa süre dört aya kadar uzatılabilirdi.
8. Sonuç. D, alacaklarını işverene yazılı bildirir; ödenmezse arabuluculuk ve dava yolu izlenir.

Sık yapılan hatalar

• Deneme süresini iki aydan uzun belirlemek. Bireysel sözleşmeyle mümkün değildir (m.15/1).
• Deneme süresinde çalışılan günlerin ücretini ödememek. Ücret ve diğer haklar saklıdır (m.15/2).
• Deneme süresi dolduktan sonra da deneme hükmünü uygulamak. Süre bitince normal fesih kuralları geçerlidir.
• Deneme kaydı yokken deneme süresi varsaymak. Kayıt bulunmalıdır.
• Ayrımcı fesih iddiasını delillendirmemek. Hamilelik, sendika, hak arama gibi durumlarda özel koruma vardır.
• İşe iade için altı aylık kıdemi hesaplamamak. Kıdem şartı ayrıdır (m.18).
• SGK bildirgesini geç vermek. İdari yaptırım ve hak kaybı doğar.
• Toplu iş sözleşmesindeki dört aya kadar uzatmayı kontrol etmemek. TİS hükümleri farklı olabilir.