Mirasçılıktan çıkarma (ıskat): sebepleri, şekli ve ispat yükü

Mirasçılıktan çıkarma, uygulamadaki eski adıyla ıskat, mirasbırakanın saklı paylı bir mirasçısını ölüme bağlı bir tasarrufla mirastan yoksun bırakmasıdır. Saklı pay, kural olarak mirasbırakanın tasarruf yetkisinin dışındadır; çıkarma bu kuralın istisnasıdır ve bu nedenle sıkı koşullara bağlanmıştır.

İki çıkarma sebebi

TMK m.510 sebepleri sınırlı sayıda gösterir. Mirasbırakan, ölüme bağlı bir tasarrufla saklı paylı mirasçısını ancak şu durumlarda mirasçılıktan çıkarabilir:

1. Mirasçı, mirasbırakana veya mirasbırakanın yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemişse,
2. Mirasçı, mirasbırakana veya mirasbırakanın ailesi üyelerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemişse.

Bu sayım sınırlayıcıdır. Mirasbırakanın kişisel kırgınlığı, yaşam tarzına ilişkin beğenmeme, evlilik tercihine itiraz gibi sebepler çıkarma sebebi oluşturmaz.

İki bendin uygulama alanı farklıdır:

• Birinci bent ağır bir suçu arar. Suçun mirasbırakana veya yakınlarından birine karşı işlenmiş olması yeterlidir. Ağırlık ölçütü somut olaya göre değerlendirilir; mutlaka mahkûmiyet kararı bulunması aranmaz, ancak varsa en güçlü delildir.
• İkinci bent aile hukukundan doğan yükümlülüklerin önemli ölçüde yerine getirilmemesini arar. Bakım ve gözetim yükümlülüğünün sürekli ihmali, nafaka yükümlülüğünün yerine getirilmemesi, hasta bir ebeveynin uzun süre terk edilmesi bu kapsamda değerlendirilir. "Önemli ölçüde" ifadesi bir eşik koyar: tek bir olay veya geçici bir ihmal yeterli değildir.

Geçerlilik şartı: sebebin tasarrufta gösterilmesi

TMK m.512/1, uygulamada en çok gözden kaçan kuralı koyar: mirasçılıktan çıkarma, mirasbırakan ancak buna ilişkin tasarrufunda çıkarma sebebini belirtmişse geçerlidir.

Bu bir geçerlilik şartıdır. Vasiyetnamede yalnızca "oğlumu mirasçılıktan çıkarıyorum" denmesi yeterli değildir; çıkarmaya dayanak olan olay ve davranışların tasarrufta gösterilmesi gerekir.

Sebep gösterilmemişse sonuç m.512/3'te düzenlenmiştir: sebebin varlığı ispat edilememiş veya çıkarma sebebi tasarrufta belirtilmemişse tasarruf, mirasçının saklı payı dışında yerine getirilir.

Yani çıkarma tümüyle geçersiz sayılmaz; mirasçı saklı payını alır, tasarrufun saklı payı aşan kısmı ise ayakta kalır. Bu, vasiyetname hazırlarken dikkat edilmesi gereken bir dengedir: sebep gösterilmemesi, mirasbırakanın iradesinin tamamen boşa çıkmasına değil, saklı pay kadar sınırlanmasına yol açar.

İspat yükü

TMK m.512/2 ispat yükünü açık biçimde dağıtır: mirasçılıktan çıkarılan kimse itiraz ederse, belirtilen sebebin varlığını ispat, çıkarmadan yararlanan mirasçıya veya vasiyet alacaklısına düşer.

Bu dağılım dikkat çekicidir. Çıkarılan mirasçı yalnızca itiraz eder; sebebin gerçek olmadığını ispat etmek zorunda değildir. İspat külfeti, çıkarmadan yararlanan tarafa yüklenmiştir.

Bunun pratik sonucu şudur: mirasbırakan, çıkarma sebebini yalnızca tasarrufta yazmakla yetinmemeli, sebebe ilişkin delilleri de (mahkeme kararları, ihtarnameler, yazışmalar, sağlık ve bakım kayıtları) çıkarmadan yararlanacak kişinin erişebileceği biçimde saklamalıdır. Aksi hâlde yazılmış bir sebep, ispat edilemediği için m.512/3 uyarınca sonuçsuz kalır.

Yanılma hâli

m.512/3'ün son cümlesi özel bir durum düzenler: mirasbırakan bu tasarrufu çıkarma sebebi hakkında düştüğü açık bir yanılma yüzünden yapmışsa, çıkarma geçersiz olur.

Bu hâlde sonuç, sebebin ispat edilememesinden farklıdır. Sebep hakkında açık bir yanılma varsa çıkarma geçersiz olur; tasarrufun saklı payı aşan kısmı bakımından da ayakta kalmaz.

Çıkarmanın sonuçları

TMK m.511 sonuçları üç fıkrada düzenler:

• Çıkarılanın durumu: Mirasçılıktan çıkarılan kimse mirastan pay alamayacağı gibi, tenkis davası da açamaz.
• Payın akıbeti: Mirasbırakan başka türlü tasarrufta bulunmuş olmadıkça, mirasçılıktan çıkarılan kimsenin miras payı, o kimse mirasbırakandan önce ölmüş gibi, çıkarılanın varsa altsoyuna, yoksa mirasbırakanın yasal mirasçılarına kalır.
• Altsoyun saklı payı: Mirasçılıktan çıkarılan kimsenin altsoyu, o kimse mirasbırakandan önce ölmüş gibi saklı payını isteyebilir.

Üçüncü fıkra özellikle önemlidir: çıkarma, çıkarılan kişinin çocuklarını etkilemez. Mirasbırakan torunlarını da mirastan yoksun bırakmak istiyorsa, çıkarma tek başına bu sonucu doğurmaz.

Borç ödemeden aciz sebebiyle çıkarma

TMK m.513, farklı mantığa dayanan ikinci bir çıkarma türü düzenler. Mirasbırakan, hakkında borç ödemeden aciz belgesi bulunan altsoyunu, saklı payının yarısı için mirasçılıktan çıkarabilir. Ancak bu yarıyı, mirasçılıktan çıkarılanın doğmuş ve doğacak çocuklarına özgülemesi şarttır.

Bu tür çıkarmanın amacı cezalandırma değil, borçlu mirasçının alacaklılarının terekeye el atmasını önleyerek malvarlığını torunlara aktarmaktır. Bu nedenle özgüleme şartı zorunludur.

İkinci fıkra bir iptal imkânı tanır: miras açıldığı zaman borç ödemeden aciz belgesinin hükmü kalmamışsa veya belgenin kapsadığı borç tutarı mirasçılıktan çıkarılanın miras payının yarısını aşmıyorsa, mirasçılıktan çıkarılanın istemi üzerine çıkarma iptal olunur.

İptal davası ve süreler

Mirasçılıktan çıkarmaya karşı başvurulacak yol, ölüme bağlı tasarrufun iptali davasıdır. TMK m.557 sebepleri sayar: tasarruf ehliyetinin bulunmaması, yanılma-aldatma-korkutma-zorlama, içeriğin hukuka veya ahlâka aykırılığı ve kanunda öngörülen şekillere uyulmaması.

Süreler m.559'dadır: iptal davası açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin üzerinden iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle düşer. İkinci fıkra uyarınca hükümsüzlük, def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.

Çıkarmaya karşı iki ayrı hat izlenebilir:

• İptal hattı: Tasarrufun kendisinin geçersizliği (ehliyetsizlik, şekil eksikliği, irade sakatlığı) ileri sürülür.
• Sebep hattı: Tasarruf geçerli olsa bile m.512 uyarınca itiraz edilir; ispat yükü çıkarmadan yararlanana geçer ve sebep ispat edilemezse saklı pay alınır.

İkinci hat, birincisine göre çok daha elverişlidir; çünkü davacı bir şey ispat etmek zorunda değildir.

Örnek senaryo

Bir kişi, yıllardır kendisiyle görüşmeyen ve hastalığı boyunca hiçbir bakım göstermeyen oğlunu vasiyetnameyle mirasçılıktan çıkarmıştır. Vasiyetnamede yalnızca "oğlum beni yalnız bıraktığı için mirasçılıktan çıkarılmıştır" yazmaktadır. Oğlunun iki çocuğu vardır.

Değerlendirme:

1. Sebep bakımından. İfade, m.510/2'deki "aile hukukundan doğan yükümlülükleri önemli ölçüde yerine getirmeme" hâlini işaret etmektedir; ancak somut olaylara yer verilmemiştir. m.512/1 sebebin tasarrufta belirtilmesini geçerlilik şartı sayar.
2. İtiraz hâlinde. Oğul itiraz ederse, m.512/2 uyarınca sebebin varlığını çıkarmadan yararlananlar ispat edecektir. Bakımsızlığa ilişkin somut delil (sağlık kayıtları, bakım masrafını üstlenen kişilerin beyanı, yazışmalar) yoksa ispat güçleşir.
3. İspat edilememesinin sonucu. m.512/3 uyarınca tasarruf, oğlun saklı payı dışında yerine getirilir. Oğul altsoy olduğundan saklı payı, TMK m.506/1 uyarınca yasal miras payının yarısıdır.
4. Torunlar. Çıkarma geçerli sayılsaydı dahi, m.511/3 uyarınca oğlun altsoyu, o kimse mirasbırakandan önce ölmüş gibi saklı payını isteyebilirdi. Çıkarma torunları kapsamaz.
5. Hazırlık tavsiyesi. Mirasbırakan, çıkarmayı etkili kılmak istiyorsa tasarrufta olayları tarih ve içerikle somutlaştırmalı, dayanak belgeleri lehine tasarrufta bulunulan kişinin erişebileceği biçimde saklamalıdır.
6. Süre. Oğul, vasiyetnamenin açılmasından ve kendisine tebliğinden itibaren m.559'daki süreleri gözeterek hareket etmelidir; ayrıca m.512 kapsamındaki itiraz imkânı iptal davasından bağımsızdır.

Sık yapılan hatalar

• Sebebin tasarrufta hiç yazılmaması. m.512/1 bunu geçerlilik şartı sayar; yazılmazsa çıkarma saklı pay kadar etkisizleşir.
• Sebebin soyut yazılması. "Bana kötü davrandığı için" gibi ifadeler, ispat aşamasında dayanak oluşturmaz.
• İspat yükünün çıkarılan kişide olduğunun sanılması. m.512/2 yükü çıkarmadan yararlanana verir; bu, çıkarılan mirasçı vekili için en güçlü argümandır.
• Sınırlı sayıdaki sebeplerin dışına çıkılması. m.510 iki sebep sayar; kişisel kırgınlık veya yaşam tarzı çıkarma sebebi değildir.
• Torunların da çıkarılacağının varsayılması. m.511/3, altsoyun saklı payını korur.
• Aciz sebebiyle çıkarmada özgüleme şartının atlanması. m.513, saklı payın yarısının doğmuş ve doğacak çocuklara özgülenmesini şart koşar.
• Yalnızca iptal davasına odaklanılması. m.512 kapsamındaki itiraz, ispat yükü sebebiyle çoğu dosyada daha etkili bir yoldur.
• m.559'daki sürelerin kaçırılması. Vasiyetnamenin açılma tarihi azami sürelerin başlangıcıdır; def'i yolu ise her zaman açıktır.