Vasiyetnamenin iptali davası: sebepler, dava hakkı ve bir yıllık hak düşürücü süre (TMK m.557-559)

Vasiyetnamenin (ölüme bağlı tasarrufun) iptali, mirasbırakanın yaptığı vasiyetname veya miras sözleşmesinin kanuna aykırı olması hâlinde hükümsüzlüğünün mahkeme kararıyla tespit edilmesidir. Uygulamada vasiyetnamenin sahte olduğu, mirasbırakanın ehliyetsiz olduğu, baskı altında yazıldığı veya şekil şartlarına uyulmadığı iddiasıyla açılır. Düzenleme TMK m.557-559'dadır.

İptal sebepleri (m.557)

Aşağıdaki sebeplerle ölüme bağlı bir tasarrufun iptali için dava açılabilir:

1. Tasarruf ehliyetinin bulunmaması: tasarruf, mirasbırakanın tasarruf ehliyeti bulunmadığı bir sırada yapılmışsa (ayırt etme gücü yokluğu, akıl hastalığı, küçüklük).
2. İrade sakatlığı: tasarruf yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda yapılmışsa.
3. Hukuka veya ahlâka aykırılık: tasarrufun içeriği, bağlandığı koşullar veya yüklemeler hukuka veya ahlâka aykırıysa.
4. Şekil eksikliği: tasarruf kanunda öngörülen şekillere uyulmadan yapılmışsa.

Vasiyetname şekilleri (kısaca)

Vasiyet, resmî şekilde, mirasbırakanın el yazısı ile veya sözlü olarak yapılabilir (m.531):

• Resmî vasiyetname: iki tanığın katılmasıyla resmî memur (sulh hâkimi, noter veya kanunla yetkili görevli) tarafından düzenlenir; mirasbırakan arzularını memura bildirir, vasiyetname okunup mirasbırakanca imzalanır ve memur tarafından tarih konularak imzalanır (m.532-533).
• El yazılı vasiyetname: yapıldığı yıl, ay ve gün gösterilerek başından sonuna kadar mirasbırakanın el yazısıyla yazılmış ve imzalanmış olması zorunludur; saklanmak üzere açık veya kapalı olarak notere, sulh hâkimine veya yetkili memura bırakılabilir (m.538). Bilgisayarda yazılmış veya eksik tarihli metinler şekil sebebiyle iptal edilebilir.
• Sözlü vasiyet: yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık, savaş gibi olağanüstü durumlarda ve iki tanığa anlatılarak yapılır; tanıklar hemen yazılı belge düzenleyip mahkemeye verirler (m.539-540). Mirasbırakan için sonradan diğer şekillerde vasiyetname yapma olanağı doğarsa, bu tarihin üzerinden bir ay geçince sözlü vasiyet hükümden düşer (m.541).
• Dönme (m.542): mirasbırakan, kanundaki şekillere uygun yeni vasiyetname yaparak önceki vasiyetnameden her zaman dönebilir.

Dava hakkı ve kapsam (m.558)

• Kimler açar? Tasarrufun iptal edilmesinde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısı. Yasal mirasçı, saklı paylı mirasçı ve önceki vasiyetnamelerden yararlananlar bu kapsamdadır.
• Kısmi iptal (m.558/2): dava, ölüme bağlı tasarrufun tamamının veya bir kısmının iptaline ilişkin olabilir.
• Katılanlara kazandırma (m.558/3): iptal davası, ölüme bağlı tasarrufla kendilerine, eşlerine veya hısımlarına kazandırma yapılanların tasarrufun düzenlenmesine katılmalarının yol açtığı sakatlığa dayandığı takdirde tasarrufun tamamı değil, yalnız bu kazandırmalar iptal edilir.

Hak düşürücü süre ve def'i (m.559)

• Bir yıl: iptal davası açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl içinde kullanılmalıdır.
• Mutlak süre: her hâlde, vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinin üzerinden iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle dava hakkı düşer.
• Def'i yoluyla ileri sürme (m.559/2): hükümsüzlük, def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir. Yani süre geçse bile, vasiyetnameye dayanarak kendisine dava açılan kişi savunma olarak vasiyetnamenin hükümsüzlüğünü ileri sürebilir.
• Süre hesabı: öğrenme tarihi ispat konusudur; vasiyetnamenin açılış tutanağı, tebliğ ve mirasçılık belgesi tarihleri belirleyicidir.

Mahkeme, yetki ve usul

• Görevli mahkeme: genel olarak asliye hukuk mahkemesi (HMK m.2); çekişmesiz yargı işleri (vasiyetnamenin açılması ve tenfizi, sulh hukuk) ayrıdır.
• Kesin yetki (HMK m.11/1-a): ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisine ilişkin davalarda ölenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir.
• Taraflar: davacı iptalde menfaati olan mirasçı/vasiyet alacaklısıdır; davalılar, vasiyetten yararlananlar (lehdar mirasçı veya vasiyet alacaklısı) olur; tüm mirasçıların davada yer alması gerekir (zorunlu dava arkadaşlığı). Tereke temsilcisi/mirasçılık belgesi gerekli olabilir.
• Arabuluculuk: miras davalarında arabuluculuk dava şartı olup olmadığı uyuşmazlığın türüne göre kontrol edilmelidir (HUAK m.18/B: paylaşma ve ortaklığın giderilmesi).
• Dava dilekçesi (HMK m.119): taraflar, vasiyetname bilgileri (tarih, düzenleyen makam, açılış tutanağı), iptal sebebi ve vakıalar ile deliller ve talep (tamamen/kısmen iptal, tapu ve mal varlığı üzerindeki sonuçlar).

Delil ve ispat

• Ehliyetsizlik: sağlık raporları, hastane kayıtları, doktor tanıklığı, adli tıp raporu; vasiyetnamenin yapıldığı tarihe yakın tıbbi belgeler önemlidir (hukuki ehliyet kural olarak vardır; yokluğu iddia eden ispatlar).
• İrade sakatlığı: tanıklar, yazışmalar, kamera ve iletişim kayıtları, mirasbırakanın önceki tasarrufları.
• Şekil eksikliği: vasiyetname aslı, el yazısı bilirkişi raporu (yazı ve imza incelemesi), noter/sulh hâkimi tutanağı.
• Sahtelik: yazı ve imza incelemesi (HMK m.208-211), belge inkârı; ceza soruşturması ayrıca yürütülebilir.
• Tanıkların ehliyeti: resmî vasiyetnamedeki tanıkların yasaklı kişilerden olup olmadığı (TMK tanıklık yasakları).

Örnek senaryo

O'nun babası ölmeden üç ay önce el yazılı bir vasiyetname bırakmış ve taşınmazlarını yalnızca bir çocuğuna bırakmıştır. Vasiyetname yıl, ay ve gün göstermemektedir ve bilgisayarda yazılmıştır. O, vasiyetnamenin açıldığını 2 Şubat'ta öğrenmiştir.

1. Sebep. El yazılı vasiyetname başından sonuna kadar el yazısıyla, yıl-ay-gün göstererek yazılmalıdır; bu şart yerine getirilmemiştir (m.538, m.557/4).
2. Dava hakkı. O, iptalinde menfaati olan mirasçı olarak dava açabilir (m.558/1).
3. Süre. O, tasarrufu, iptal sebebini ve hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten itibaren bir yıl içinde dava açmalıdır (m.559/1).
4. Mahkeme. Babanın son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.11/1-a).
5. Delil. Vasiyetname aslı, el yazısı ve bilgisayar çıktısı bilirkişi incelemesi; tanıklar.
6. Ehliyet iddiası. Babanın son aylarında bilinç durumunu gösteren hastane kayıtları da eklenir (m.557/1).
7. Kısmi iptal. Yalnız belirli taşınmazlara ilişkin hüküm sakat ise kısmi iptal istenebilir (m.558/2).
8. Def'i. Vasiyetlenen, taşınmazı isterse O, süre geçmiş olsa da def'i yoluyla hükümsüzlüğü ileri sürebilir (m.559/2).

Sık yapılan hatalar

• Bir yıllık süreyi kaçırmak. Öğrenme tarihinden başlar (m.559/1).
• Şekil şartlarını kontrol etmemek. El yazılı vasiyetnamede tarih, imza ve tam el yazısı zorunludur (m.538).
• Ehliyetsizliği belgelememek. Tıbbi kayıt ve rapor gerekir (m.557/1).
• Tüm mirasçıları davada bulundurmamak. Zorunlu dava arkadaşlığı sorunu doğar.
• Yetkili mahkemeyi yanlış seçmek. Son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.11).
• Tenkis ile iptali karıştırmak. Saklı payı ihlal eden tasarruf için tenkis, sakat tasarruf için iptal davası açılır (m.557, m.560).
• Def'i yolunu unutmak. Süre geçse de hükümsüzlük savunma olarak ileri sürülebilir (m.559/2).
• Vasiyetname aslını dosyada göstermemek. Yazı ve imza incelemesi için asıl gereklidir.