Ölüm aylığı ve hak sahipleri: kim, ne kadar alır?

Sigortalının ölümü hâlinde, geride kalan yakınlarının gelir kaybını telafi etmek üzere ölüm sigortasından aylık bağlanır. Aylığın kime, hangi oranda ve hangi şartlarla bağlanacağı 5510 sayılı Kanunun 32-36. maddelerinde düzenlenmiştir.

Ölüm sigortasından sağlanan haklar

5510 m.32/1: ölüm sigortasından sağlanan haklar şunlardır:

• a) Ölüm aylığı bağlanması,
• b) Ölüm toptan ödemesi yapılması,
• c) Aylık almakta olan kız çocuklarına evlenme ödeneği verilmesi,
• d) Cenaze ödeneği verilmesi.

Aylığa hak kazanma şartları (m.32/2)

Ölüm aylığı, aşağıdaki durumlardan birinde ölen sigortalının hak sahiplerine, yazılı istekte bulunmaları hâlinde bağlanır:

a) En az 1800 gün malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olması; veya 4/1-(a) kapsamındaki sigortalılar için, her türlü borçlanma süreleri hariç en az 5 yıldan beri sigortalı bulunup toplam 900 gün prim bildirilmiş olması.

b) 47. maddede yazılı sebeplerle (iş kazası ve meslek hastalığı) kazaya uğramış, malûllük, vazife malûllüğü veya yaşlılık aylığı almakta iken veya bu aylıklara hak kazanmış olup henüz işlemi tamamlanmamış olması.

c) Bağlanmış bulunan malûllük, vazife malûllüğü veya yaşlılık aylığı, sigortalı olarak çalışmaya başlamaları sebebiyle kesilmiş olması.

Bağımsız çalışanlar bakımından ek şart. m.32/2 son cümle: 4/1-(b) kapsamındaki sigortalıların hak sahiplerine aylık bağlanabilmesi için ölen sigortalının genel sağlık sigortası primi dâhil kendi sigortalılığından dolayı prim ve prime ilişkin her türlü borcunun olmaması veya ödenmesi şarttır.

Aylığın hesaplanması. m.33/1: aylığın hesabında sigortalının almakta olduğu veya bağlanmasına hak kazandığı aylık esas alınır; ilk defa (a) kapsamındakilerde prim ödeme gün sayısı 9000 günden azsa 9000 gün üzerinden (4/1-a için 7200 gün), fazla ise toplam gün sayısı üzerinden hesaplanır.

Hak sahipleri ve oranlar (m.34)

Ölen sigortalının aylığı, m.33'e göre hesaplanır; bunun:

Dul eşine: m.34/a — %50'si. Aylık bağlanmış çocuğu bulunmayan dul eşe ise, 5510 kapsamında veya yabancı ülke mevzuatı kapsamında çalışmaması veya kendi sigortalılığı nedeniyle gelir/aylık bağlanmamış olması hâlinde %75'i.

Çocuklara (her birine %25): m.34/b uyarınca 5510 kapsamında veya yabancı ülke mevzuatı kapsamında çalışmayan veya kendi sigortalılığı nedeniyle gelir veya aylık bağlanmamış çocuklardan:

• 18 yaşını, lise ve dengi öğrenim görmesi hâlinde 20 yaşını, yüksek öğrenim yapması hâlinde 25 yaşını doldurmayanlar,
• Kurum Sağlık Kurulu kararıyla çalışma gücünü en az %60 oranında yitirip malûl olduğu anlaşılanlar,
• Yaşları ne olursa olsun evli olmayan, evli olmakla beraber sonradan boşanan veya dul kalan kızları.

Ana ve babasız kalan çocuklara: m.34/c — %50'si (sigortalının ölümü ile anasız ve babasız kalan veya sonradan bu duruma düşenler; ana ve babaları arasında evlilik bağı bulunmayanlar gibi hâller).

Ana ve babaya: m.34/d — hak sahibi eş ve çocuklardan artan hisse bulunması hâlinde, her türlü kazanç ve irattan elde ettiği gelirinin asgari ücretin net tutarından az olması ve başka gelir/aylık bağlanmamış olması şartıyla toplam %25'i (ana ve babanın 65 yaşın üstünde olması hâlinde artan hisseye bakılmaksızın, aynı şartlarla toplam %25'i).

Sınır: m.34 sonu: hak sahiplerine bağlanacak aylıkların toplamı sigortalıya ait aylığın tutarını geçemez. Bu sınırın aşılmaması için gerekirse aylıklardan orantılı indirim yapılır. Sigortalı tarafından evlat edinilmiş, tanınmış veya soy bağı düzeltilmiş çocuklar ile ölümden sonra doğan çocuklar da aylıktan yararlanır.

Aylığın başlangıcı, kesilmesi ve yeniden bağlanması (m.35)

m.35/1: hak sahiplerine bağlanacak aylıklar; sigortalının ölüm tarihini, hak sahibi olma niteliğinin ölüm tarihinden sonra kazanılması hâlinde bu niteliğin kazanıldığı tarihi takip eden ay başından itibaren başlatılır. Aylıklar, m.34'teki şartların ortadan kalktığı tarihi takip eden ödeme dönemi başından itibaren kesilir.

Örneğin evlilik veya belirli bir yaşın tamamlanması sonucu hak sahipliği sona erdiğinde aylık kesilir. Aylığın kesilmesine yol açan sebep ortadan kalkarsa (ör. boşanma), şartlar saklı kalmak kaydıyla müracaat tarihini takip eden ay başından itibaren aylık yeniden bağlanır.

Öğrenci olan çocukların belirli bentlerdeki sigortalılık hâlleri (4/4-d, e, f) bağlanan aylıkların kesilmesini gerektirmez.

Toptan ödeme (m.36)

m.36/1: 4/1-(a) ve (b) kapsamındaki sigortalılar ile ilk defa (c) kapsamında sigortalı olanlardan ölen sigortalıların hak sahiplerine ölüm aylığı bağlanamaması durumunda, ölüm tarihi esas alınmak kaydıyla 31. maddenin birinci fıkrasına göre hesaplanan tutar, m.34 hükümleri dikkate alınarak hak sahiplerine toptan ödeme şeklinde verilir.

İhya. m.36/4: bu Kanuna göre toptan ödeme yapılarak tasfiye edilmiş süreler, borçlanılarak veya yurt dışı hizmetleri birleştirilerek ya da sonradan hizmet tespiti nedeniyle hak kazanılan sürelerin eklenmesi suretiyle ölüm sigortasından yararlanmak için gerekli prim ödeme gün sayısının tamamlanması hâlinde, hak sahiplerinin yazılı isteği üzerine ihya edilir.

Başvuru, süre ve itiraz

Başvuru. Ölüm aylığı için hak sahiplerinin yazılı istekte bulunması gerekir (m.32/2). Başvuruya ölüm belgesi, nüfus kayıtları (veraset veya aile kayıt örneği), evlilik ve öğrencilik belgeleri gibi hak sahipliğini gösteren belgeler eklenir.

Zamanaşımı. m.97/1: iş kazası, meslek hastalığı, vazife malullüğü ve ölüm hâllerinde bağlanması gereken gelir ve aylıkların, hakkın kazanıldığı tarihten itibaren beş yıl içinde istenmeyen kısmı zamanaşımına uğrar. m.97/3: ölüm sigortasından kazanılan diğer haklar, hakkın doğduğu tarihten itibaren beş yıl içinde istenmezse düşer. Kuruma müracaat etmemenin haklı bir sebebe dayandığını ispat edenler hakkında bu hükümler uygulanmaz (m.97/2).

İtiraz. Aylık talebi reddedilirse, 7036 m.4/1 uyarınca dava açmadan önce SGK'ya başvurulur; altmış gün içinde cevap verilmezse talep reddedilmiş sayılır ve iş mahkemesinde dava açılabilir (5510 m.101, 7036 m.5/1-b). Kuruma başvuruda geçen süre zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesabında dikkate alınmaz.

Örnek senaryo

C, 4/1-a kapsamında işçi olarak çalışırken vefat etmiştir. Eşi ve 16 yaşında bir çocuğu vardır; eşi çalışmamakta ve kendi adına aylık almamaktadır. C'nin 6 yıllık sigortalılığı ve 1200 gün primi vardır.

1. Şart. C, 4/1-a kapsamında olduğundan m.32/2-a'daki ikinci seçenek uygulanır: en az 5 yıldan beri sigortalı olup toplam 900 gün prim bildirilmiş olması yeterlidir. 6 yıl ve 1200 gün bu şartı karşılar.
2. Başvuru. Eş ve çocuk, ölüm belgesi ve nüfus kayıtlarıyla Kuruma yazılı başvuru yapar.
3. Paylar. C'nin hesaplanan aylığı üzerinden: çocuğa %25 ve aylık bağlanmış çocuğu bulunan dul eşe %50 bağlanır (m.34). Çocuk 18 yaşına gelene kadar (öğrenim hâlinde 20/25 yaş) aylık alır.
4. Aylığın başlangıcı. Aylıklar, ölüm tarihini takip eden ay başından başlar (m.35/1).
5. Çocuk büyüyünce. Çocuk yaş sınırını aştığında aylık kesilir ve eşin aylığı, aylık bağlanmış çocuk kalmadığında ve şartlar mevcutsa %75'e yükselir.
6. Sınır. Toplam aylıklar C'nin aylığını aşamaz.
7. Süre. Hak sahipleri hakkı beş yıl içinde talep etmelidir (m.97).

Sık yapılan hatalar

• Prim gün şartını statüye göre kontrol etmemek. 4/1-a için ayrı şart (5 yıl ve 900 gün) vardır.
• Bağımsız çalışanın prim borcunu unutmak. 4/1-b sigortalıların hak sahiplerinde borç ödenmesi şarttır.
• Yazılı başvuru yapmamak. Ölüm aylığı isteğe bağlıdır; başvuru olmadan bağlanmaz.
• Aylığın çocuğa bağlı olarak değiştiğini bilmemek. Eşin oranı %50/%75 arasında değişebilir.
• Kızların şartlarını yanlış yorumlamak. m.34/b-3'e göre evli olmayan, boşanmış veya dul kızlar yaş sınırı olmaksızın aylık alabilir.
• Beş yıllık sürelerden habersiz olmak. m.97 hakkın düşmesine yol açabilir.
• Toptan ödeme ile aylık arasındaki farkı bilmemek. Aylık bağlanamazsa toptan ödeme yapılır; süreler sonradan tamamlanırsa ihya mümkündür.
• Kuruma başvurmadan dava açmak. 7036 m.4/1 dava şartıdır.