SGK prim borcu, gecikme cezası ve itiraz yolları

İşverenin prim yükümlülüğü, sosyal güvenlik hukukunun en yoğun uyuşmazlık kaynağıdır. Prim borcu, gecikme cezası ve gecikme zammı ile hızla büyür ve borç işyeri devrinde yeni işverene de geçebilir. Bu yazı, yükümlülüğün kapsamını, yaptırımları, zamanaşımını ve itiraz yollarını özetler.

Prim ödeme yükümlülüğü

5510 m.88/1: 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen sigortalıları çalıştıran işveren, bir ay içinde çalıştırdığı sigortalıların primlerine esas tutulacak kazançlar toplamı üzerinden hesaplanacak sigortalı hissesi prim tutarlarını ücretlerinden keserek ve kendisine ait prim tutarlarını da bu tutara ekleyerek en geç Kurumca belirlenecek günün sonuna kadar Kuruma öder.

m.88/2: hak edilen ancak ödenmemiş olan ücretler üzerinden hesaplanacak primler hakkında da aynı hüküm uygulanır. Yani ücretin ödenmemesi, prim yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Belge verme ve saklama. m.86/2: işveren ve işyeri sahipleri, işyeri defter, kayıt ve belgelerini ilgili olduğu yılı takip eden yıl başından başlamak üzere on yıl süreyle, kamu idareleri otuz yıl süreyle saklamak ve Kurumun denetim ve kontrolle görevlendirilen memurlarınca istenilmesi hâlinde on beş gün içinde ibraz etmek zorundadır.

Eksik gün bildirimi. m.86/4-5: otuz günden az çalışan sigortalıların eksik gün nedeni ve sayısı işverence beyan edilir; bu nedenleri ispatlayan bilgi ve belgeler Kurumca istenilmesine rağmen ibraz edilmezse, otuz günden az bildirilen sürelere ait belge yapılan tebligata rağmen bir ay içinde verilmezse veya noksan verilirse Kurumca re'sen düzenlenir ve muhteviyatı primler tahsil olunur.

Prim borcunun sonuçları: gecikme cezası ve zammı

5510 m.89/2: Kurumun prim ve diğer alacakları süresi içinde ve tam olarak ödenmezse, ödenmeyen kısım sürenin bittiği tarihten itibaren ilk üç aylık sürede her bir ay için yüzde 3 oranında gecikme cezası uygulanarak artırılır. Ayrıca her ay için bulunan tutarlara, ödeme süresinin bittiği tarihten başlamak üzere borç ödeninceye kadar gecikme zammı hesaplanır. Ödemenin yapıldığı ay için gecikme zammı günlük hesaplanır.

Önemli: aynı fıkra uyarınca dava ve icra takibi açılmış olsa bile, prim ve diğer Kurum alacaklarının ödenmemiş kısmı için gecikme cezası ve gecikme zammı tahsil edilir. Yani itiraz veya dava, faizin işlemesini durdurmaz; borç doğruysa bekleme maliyeti büyür. Gecikme cezası oranı ve gecikme zammı hesaplama esasları Kanunda Cumhurbaşkanına verilen yetkiyle değiştirilebildiğinden güncel oranlar ayrıca kontrol edilmelidir.

Devirlerde sorumluluk

m.89/1: sigortalının çalıştırıldığı işyeri aktif veya pasifi ile birlikte devralınır veya intikal ederse ya da başka bir işyerine katılır veya birleşirse, eski işverenin Kuruma olan prim ile gecikme cezası, gecikme zammı ve diğer ferilerinden oluşan borçlarından, aynı zamanda yeni işveren de müştereken ve müteselsilen sorumludur. Bu hükme aykırı sözleşme hükümleri Kuruma karşı geçersizdir.

Sonuç olarak işyeri devralırken Kuruma borç olup olmadığı mutlaka araştırılmalıdır. Sözleşmede "eski işveren borçlardan sorumludur" denmesi, Kuruma karşı bir koruma sağlamaz; yalnızca iç ilişkide rücu için önemlidir.

Aynı şekilde m.86/3: işverenin sigortalıyı 4857 sayılı Kanunun 7. maddesine göre başka bir işverene geçici olarak devretmesi hâlinde, devralan işveren, geçici iş ilişkisi süresine ilişkin belgelerin Kuruma verilmesinden işverenle birlikte müteselsilen sorumludur.

İhale ve hakediş bakımından sonuçlar

m.90/2: işverenlerin hakedişleri, Kuruma idari para cezası, prim ve prime ilişkin borçlarının olmaması kaydıyla ödenir; kesin teminatlar ise ihale konusu işle ilgili olarak Kuruma borçlarının bulunmadığının tespit edilmesinden sonra iade edilir. Bu nedenle kamu ihalesi yüklenicilerinin SGK borcu, doğrudan tahsilat ve teminat iadesini etkiler.

Zamanaşımı

5510 m.93/2: Kurumun prim ve diğer alacakları, ödeme süresinin dolduğu tarihi takip eden takvim yılı başından başlayarak on yıllık zamanaşımına tâbidir. Bazı durumlarda başlangıç tarihi farklıdır: alacak mahkeme kararı sonucunda doğmuşsa kararın kesinleşme tarihinden; Kurumun denetim ve kontrolle görevli memurlarınca yapılan tespitlerden doğmuşsa rapor tarihinden; kamu idarelerinin denetim elemanlarınca yapılan inceleme sonuçlarından doğmuşsa bunların Kuruma intikal ettiği tarihten; bankalar ve kamu kurumlarından alınan bilgi ve belgelerden doğmuşsa bunların Kuruma intikal ettiği tarihten itibaren on yıllık süre işler.

m.93/3: Kurumca açılacak tazminat ve rücu davaları da on yıllık zamanaşımına tâbidir; süre, rücu konusu gelir ve aylıklar bakımından Kurum onay tarihinden, masraf ve ödemeler için masraf veya ödeme tarihinden başlar.

m.93/4: zamanaşımından sonra yapılan ödemeler kabul edilir. Ancak 4/1-b kapsamındaki bağımsız çalışanların zamanaşımı nedeniyle prim ödenmeyen süreleri sigortalılık süresinden sayılmaz.

Zamanaşımı kendiliğinden dikkate alınmaz; ilgilinin ileri sürmesi gerekir.

Yersiz ödemelerin geri alınması

5510 m.96: Kurumca yapıldığı tespit edilen fazla veya yersiz ödemeler:

• Kasıtlı veya kusurlu davranıştan doğmuşsa, hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla on yıllık sürede yapılan ödemeler, ödemelerin yapıldığı tarihlerden;
• Kurumun hatalı işleminden kaynaklanmışsa, tespit tarihinden geriye doğru en fazla beş yıllık sürede yapılan ödemeler toplamı, ilgiliye tebliğ edildiği tarihten itibaren yirmi dört ay içinde yapılacak ödemelerde faizsiz, süre dolduktan sonra ise kanuni faizle birlikte

geri alınır. Aylıktan kesinti, hesaplanan borcun gelir veya aylıktan %25 oranında kesilmesiyle uygulanır.

Bu kural, aylık alanlar için önemlidir: hata Kurumdan kaynaklanıyorsa geri alma süresi kısalır ve ilk yirmi dört ay faiz işlemez.

İtiraz ve dava yolları

Görevli mahkeme. 5510 m.101: bu Kanunda aksine hüküm bulunmayan hâllerde, Kanun hükümlerinin uygulanmasıyla ilgili uyuşmazlıklar iş mahkemelerinde görülür. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.5/1-b: idari para cezalarına itirazlar ile 5510 geçici 4. madde kapsamındaki uyuşmazlıklar hariç olmak üzere, SGK'nın taraf olduğu iş ve sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklara iş mahkemeleri bakar.

Kuruma başvuru zorunluluğu. 7036 m.4/1: 5510 ve diğer sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklarda, hizmet akdine tabi çalışmaları nedeniyle zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti talepleri hariç olmak üzere, dava açılmadan önce Sosyal Güvenlik Kurumuna başvurulması zorunludur. Yapılan başvuruya altmış gün içinde Kurumca cevap verilmezse talep reddedilmiş sayılır. Kuruma karşı dava açılabilmesi için talebin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması şarttır; Kuruma başvuruda geçirilecek süre zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesabında dikkate alınmaz.

Ödeme emri. Kurum alacakları, 5510 m.100 uyarınca 6183 sayılı Kanuna göre takip ve tahsil edilir; ödeme emri tebliği hâlinde süre kısadır. 6183 m.58/1: kendisine ödeme emri tebliğ olunan kişi, borcu olmadığı, kısmen ödediği veya zamanaşımına uğradığı hakkında tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içinde itirazda bulunabilir. Kurum ödeme emirlerinde itirazın hangi merciye ve hangi usulle yapılacağı ödeme emrinde ayrıca belirtilir; bu bilgiye göre hareket edilmeli, 15 günlük süre kaçırılmamalıdır.

Sigortalılık tespiti. İşveren aleyhine açılan hizmet tespiti davaları Kuruma resen ihbar edilir; Kurum davaya katılarak kanun yoluna başvurabilir (7036 m.4/2).

Örnek senaryo

A Ltd. Şti., iki yıl önce bir işyerini devralmıştır. Devir sonrası, önceki işverenin üç yıllık prim borcu olduğu Kurum tarafından bildirilmiştir.

1. Sorumluluk. İşyeri aktif ve pasifiyle birlikte devralındığından, A Ltd. Şti. eski işverenin prim, gecikme cezası, gecikme zammı ve diğer ferilerinden müteselsilen sorumludur (m.89/1). Devir sözleşmesindeki aksi kayıt Kuruma karşı geçersizdir.
2. Borç kontrolü. Şirket, Kurumdan borç durumu yazısı alarak borcun kapsamını, dönemini ve zamanaşımını inceler.
3. Zamanaşımı. İlgili dönemin ödeme süresi üzerinden on yıllık zamanaşımı (m.93/2) dolmuşsa zamanaşımı itirazı ileri sürülür.
4. Gecikme yükü. Borç doğruysa, dava veya icra açılsa bile gecikme cezası ve zammı işlemeye devam ettiği için (m.89/2) erken ödeme veya yapılandırma değerlendirilir.
5. İtiraz. Ödeme emri tebliğ edilirse 15 günlük süre içinde ödeme emrinde gösterilen yol izlenir (6183 m.58).
6. Kuruma başvuru. Uyuşmazlık dava konusu yapılacaksa, hizmet tespiti dışındaki talepler için önce Kuruma başvurulur; altmış gün cevap alınmazsa talep reddedilmiş sayılır ve iş mahkemesinde dava açılabilir (7036 m.4/1).
7. Rücu. A Ltd. Şti., ödediği borç için eski işverene iç ilişkide rücu edebilir.

Sık yapılan hatalar

• İşyeri devrinde Kurum borcunu araştırmamak. Yeni işveren müteselsilen sorumludur.
• Devir sözleşmesindeki sorumluluk kaydına güvenmek. Kuruma karşı geçersizdir.
• Zamanaşımını kendiliğinden işler sanmak. İlgilinin ileri sürmesi gerekir.
• Dava açmakla faizin durduğunu sanmak. m.89/2 gecikme cezası ve zammının devam ettiğini belirtir.
• Ödeme emrine itiraz süresini kaçırmak. 15 günlük süre kesindir.
• Kuruma başvuru şartını atlamak. 7036 m.4 dava öncesi başvuruyu gerektirir (tespit davaları hariç).
• Yersiz ödeme geri alımında süreleri bilmemek. Kurum hatasında geri alma süresi ve faiz rejimi farklıdır (m.96).
• Eksik gün belgelerini sunmamak. Belgeler istendiğinde ibraz edilmezse Kurum re'sen belge düzenler.