Terekenin tespiti ve koruma önlemleri

Miras açıldığında mirasçıların ilk karşılaştığı pratik sorun, terekenin neyden oluştuğunun bilinmemesidir. Özellikle mirasçılardan birinin mirasbırakanla birlikte yaşadığı veya malvarlığını fiilen yönettiği hâllerde, paylaşma görüşmelerine başlamadan önce terekenin tespit ettirilmesi gerekir. Kanun bunu bağımsız bir dava türü olarak değil, sulh hâkiminin alacağı koruma önlemleri çerçevesinde düzenler.

Sulh hâkiminin genel yetkisi

TMK m.589/1 çerçeveyi kurar: mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimi, istem üzerine veya resen tereke mallarının korunması ve hak sahiplerine geçmesini sağlamak üzere gerekli olan bütün önlemleri alır.

Maddenin ikinci fıkrası bu önlemleri sayar. Önlemler özellikle:

• terekede bulunan mal ve hakların yazımına,
• terekenin mühürlenmesine,
• terekenin resmen yönetilmesine,
• vasiyetnamelerin açılmasına

ilişkindir.

"Bütün önlemleri alır" ifadesi, sayımın sınırlayıcı olmadığını gösterir. Somut olayın gereğine göre başka koruyucu tedbirler de alınabilir.

Giderler bakımından m.589/3 nettir: önlemlerle ilgili giderler, ileride terekeden alınmak üzere başvuran kişi tarafından; önleme hâkimin resen karar verdiği hâllerde Devlet tarafından karşılanır.

Mirasbırakan yerleşim yerinden başka bir yerde ölmüşse, m.589/4 uyarınca o yerin sulh hâkimi bu ölümü yerleşim yeri sulh hâkimine gecikmeksizin bildirir ve ölüm yerinde bulunan malların korunması için gerekli önlemleri alarak dosyayı ve varsa vasiyetnameyi yerleşim yeri sulh hâkimine gönderir.

Defter tutulması

TMK m.590, sulh hâkiminin terekenin defterinin tutulmasına karar vereceği hâlleri sayar. Bunlardan birinin gerçekleşmesi yeterlidir:

1. Mirasçılar arasında vesayet altına alınmış olan veya alınması gereken kimse varsa,
2. Mirasçılardan biri uzun süreden beri bulunamıyorsa ve temsilcisi de yoksa,
3. Mirasçılardan veya ilgililerden biri, ölüm tarihinden başlayarak bir ay içinde istemde bulunursa.

Üçüncü bent, uygulamada en çok kullanılan dayanaktır ve içinde bir süre barındırır: istem, ölüm tarihinden itibaren bir ay içinde yapılmalıdır. Bu süre kaçırıldığında defter tutma istemi bu bende dayandırılamaz; diğer bentlerden birinin koşulları aranır.

Bu nedenle miras açıldığında yapılacak ilk takvim işaretlemesi bu bir aylık süredir.

Mühürleme

TMK m.591, yazımı yapılan tereke mallarından gerekenlerin mühürleneceğini belirtir. Mühürlenmeyen mallar için uygun koruma önlemi alınır. Mühür altına alma yazımdan önce de yapılabilir.

Madde, orantılılık gözeten iki sınır koyar:

• Tereke mühürlenirken, mirasbırakanla birlikte oturanların ihtiyaçları için gerekli eşya bir tutanakla tespit edilip güvenilir kişi olarak kendilerine bırakılır; taşınmazların onların oturmaları için zorunlu olan bölümleri mühürlemenin dışında tutulur.
• Alacaklıların istemi üzerine yapılan mühürleme, güvence altına alınan miktarla sınırlıdır. Alacaklıya güvence gösterildiği takdirde mühürleme yapılmaz, yapılmışsa kaldırılır.

İkinci sınır, alacaklının talebiyle terekenin tamamının bloke edilmesini engeller ve mirasçılara güvence göstererek mühürü kaldırtma imkânı verir.

Terekenin resmen yönetilmesi

TMK m.592, sulh hâkiminin resen mirasın resmen yönetilmesine karar vereceği hâlleri düzenler:

1. Mirasçılardan birinin uzun süreden beri bulunamaması ve temsilci de bırakmaması hâlinde menfaati gerektiriyorsa,
2. Mirasta hak sahibi olduğunu ileri sürenlerden hiçbiri mirasçılık sıfatını yeterince ispatlayamazsa veya bir mirasçı bulunup bulunmadığı şüpheli olursa,
3. Mirasçıların tamamı bilinmiyorsa.

Resmen yönetim, terekenin bir yönetici eliyle korunup işletilmesini sağlayan ağır bir önlemdir; mirasçıların tasarruf yetkisini fiilen askıya aldığı için istisnai hâllere özgülenmiştir.

Miras ortaklığı ve temsilci atanması

Terekenin tespiti talebiyle birlikte sık kullanılan bir başka araç TMK m.640'ta yer alır. Birden çok mirasçı bulunması hâlinde, mirasın geçmesiyle birlikte paylaşmaya kadar mirasçılar arasında terekedeki bütün hak ve borçları kapsayan bir ortaklık meydana gelir. Mirasçılar terekeye elbirliğiyle sahip olurlar ve terekeye ait bütün haklar üzerinde birlikte tasarruf ederler.

Bu birlikte hareket zorunluluğu, mirasçılardan biri işbirliği yapmadığında terekenin yönetilemez hâle gelmesine yol açar. m.640/3 çözümü verir: mirasçılardan birinin istemi üzerine sulh mahkemesi, miras ortaklığına paylaşmaya kadar bir temsilci atayabilir.

m.640/4 ayrıca şunu ekler: mirasçılardan her biri, terekedeki hakların korunmasını isteyebilir. Sağlanan korumadan mirasçıların hepsi yararlanır. Yani koruma talebi için tüm mirasçıların birlikte hareket etmesi gerekmez.

Resmî defter tutma (mirası reddedebilen mirasçı için)

Koruma önlemi niteliğindeki defter tutmadan ayrı olarak, TMK m.619 mirasçıya bir başka imkân verir: mirası reddetmeye hakkı olan her mirasçı, terekenin resmî defterinin tutulmasını isteyebilir. Defter tutma, mirasın reddine ilişkin usule uyulmak suretiyle bir ay içinde sulh hâkiminden istenir. Mirasçılardan birinin defter tutma istemi, diğerleri hakkında da etkili olur.

Bu yol, terekenin borca batık olup olmadığı belirsiz olduğunda kullanılır. Ret süresi bakımından TMK m.606 hatırlanmalıdır: miras, üç ay içinde reddolunabilir. Bu süre, yasal mirasçılar için mirasçı olduklarını daha sonra öğrendikleri ispat edilmedikçe mirasbırakanın ölümünü öğrendikleri; vasiyetname ile atanmış mirasçılar için tasarrufun kendilerine resmen bildirildiği tarihten işlemeye başlar.

TMK m.605/2 ayrıca bir karine getirir: ölümü tarihinde mirasbırakanın ödemeden aczi açıkça belli veya resmen tespit edilmiş ise, miras reddedilmiş sayılır.

Örnek senaryo

Bir kişi vefat etmiş; üç mirasçısından biri mirasbırakanla birlikte oturmakta ve evdeki eşyalar ile banka hesaplarına ilişkin bilgileri diğerleriyle paylaşmamaktadır. Diğer iki mirasçı terekenin kapsamını bilmemektedir.

İzlenecek yol:

1. Bir aylık süre. Ölüm tarihinden itibaren bir ay içinde sulh hâkimliğine başvurularak TMK m.590/3'e dayalı defter tutulması istenir. Bu süre, talebin en kolay dayandırılacağı bendi kullanmak için önemlidir.
2. Koruma önlemleri. Aynı başvuruda m.589 uyarınca yazım ve gerekiyorsa mühürleme talep edilir. m.591/2 uyarınca birlikte oturan mirasçının zorunlu ihtiyaç eşyası ve oturmasına zorunlu bölümler mühürleme dışında tutulacaktır.
3. Temsilci. Mirasçılar terekeyi birlikte yönetemiyorsa, m.640/3 uyarınca miras ortaklığına temsilci atanması istenir.
4. Borç şüphesi varsa. Terekenin borca batık olabileceği düşünülüyorsa, üç aylık ret süresi (m.606) takvime işlenir ve m.619 uyarınca resmî defter tutulması istenir. Bu istem diğer mirasçılar hakkında da etkilidir.
5. Vasiyetname varsa. Ele geçen vasiyetname sulh hâkimine teslim edilir; m.596 uyarınca tesliminden itibaren bir ay içinde açılır ve ilgililere okunur.
6. Paylaşmaya geçiş. Tereke tespit edildikten sonra paylaşma aşamasına geçilir; bu aşamada 6325 sayılı Kanun m.18/B/1-b uyarınca arabuluculuk dava şartı gündeme gelir.

Sık yapılan hatalar

• Bir aylık defter tutma süresinin kaçırılması. m.590/3'e dayalı istem ölüm tarihinden itibaren bir ay içinde yapılmalıdır.
• Görevli mahkemenin yanlış belirlenmesi. Koruma önlemleri mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimliğinden istenir.
• Terekenin tespitinin paylaşma davası sanılması. Tespit ve koruma önlemleri, paylaşmayı sonuçlandırmaz; yalnızca terekeyi güvence altına alır.
• Mühürleme talebinin sınırsız istenmesi. m.591 birlikte oturanların zorunlu ihtiyaçlarını ve alacaklı talebinde güvence miktarını sınır olarak koyar.
• Üç aylık ret süresinin gözden kaçırılması. Borca batık tereke şüphesi varsa m.606 süresi ile m.619 defter tutma istemi birlikte değerlendirilmelidir.
• Temsilci atanması imkânının bilinmemesi. m.640/3, işbirliği yapmayan mirasçı sorununun en pratik çözümüdür.
• Giderlerin baştan terekeden karşılanacağının sanılması. m.589/3 uyarınca giderler önce başvurandan alınır, terekeden sonra mahsup edilir.