Vasiyetname hazırlama rehberi: şekiller, ehliyet ve iptal sebepleri

Vasiyetname, mirasbırakanın ölümünden sonra hüküm doğuracak tek taraflı bir ölüme bağlı tasarruftur. Hazırlanmasında yapılan en küçük şekil hatası, tasarrufun tamamen geçersiz kalmasına yol açabilir. Bu nedenle vasiyetname hazırlığında içerikten önce şekil gelir.

Vasiyet ehliyeti

TMK m.502 iki koşul arar: vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve onbeş yaşını doldurmuş olmak gerekir.

Dikkat edilmelidir ki vasiyet ehliyeti, miras sözleşmesi ehliyetinden farklıdır. TMK m.503 uyarınca miras sözleşmesi yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve ergin olmak, kısıtlı bulunmamak gerekir. Yani vasiyetnamede onbeş yaş ve ayırt etme gücü yeterliyken, miras sözleşmesinde erginlik ve kısıtlı olmama da aranır.

Ayırt etme gücü, tasarrufun yapıldığı an itibarıyla değerlendirilir. İleri yaşta veya ağır hastalık döneminde düzenlenen vasiyetnamelerde bu nokta iptal davalarının merkezine oturur. Düzenleme anına yakın tarihli sağlık kayıtlarının saklanması, sonradan açılacak bir iptal davasında tasarrufu ayakta tutan en güçlü unsurdur.

Üç vasiyetname şekli

TMK m.531 seçenekleri sayar: vasiyet, resmî şekilde veya mirasbırakanın el yazısı ile ya da sözlü olarak yapılabilir. Bu sayım sınırlayıcıdır; başka bir şekilde yapılan vasiyet geçerli değildir.

Resmî vasiyetname

TMK m.532 uyarınca resmî vasiyetname, iki tanığın katılmasıyla resmî memur tarafından düzenlenir. Resmî memur; sulh hâkimi, noter veya kanunla kendisine bu yetki verilmiş diğer bir görevli olabilir.

Resmî vasiyetname, üç şekil arasında ispat gücü en yüksek olanıdır. Memur huzurunda düzenlendiği ve tanıkların katılımıyla yapıldığı için hem ayırt etme gücü hem de irade serbestisi bakımından sonradan yapılacak itirazlara karşı en dayanıklı seçenektir. Malvarlığı büyük veya mirasçılar arasında uyuşmazlık beklenen hâllerde tercih edilmesi gereken şekil budur.

El yazılı vasiyetname

TMK m.538 üç unsuru zorunlu kılar:

1. Yapıldığı yıl, ay ve gün gösterilmiş olmalıdır.
2. Başından sonuna kadar mirasbırakanın el yazısıyla yazılmış olmalıdır.
3. Mirasbırakan tarafından imzalanmış olmalıdır.

Bu üç unsurdan biri eksikse vasiyetname geçersizdir. Uygulamada en sık rastlanan hatalar şunlardır: metnin bilgisayarda yazılıp yalnızca altının imzalanması, tarihin yalnızca yıl olarak yazılması, metnin bir kısmının başkası tarafından yazılması.

Aynı madde bir saklama imkânı da tanır: el yazılı vasiyetname, saklanmak üzere açık veya kapalı olarak notere, sulh hâkimine veya yetkili memura bırakılabilir. Bu bırakma geçerlilik şartı değildir; ancak vasiyetnamenin kaybolmasını veya ortadan kaldırılmasını önlediği için güçlü biçimde tavsiye edilir.

Sözlü vasiyet

Sözlü vasiyet olağanüstü durumlara özgüdür ve sıkı bir usule tabidir. TMK m.540 uyarınca:

• Mirasbırakan tarafından görevlendirilen tanıklardan biri, kendilerine beyan edilen son arzuları yer, yıl, ay ve günü de belirterek hemen yazar, bu belgeyi imzalar ve diğer tanığa imzalatır.
• Yazılan belgeyi ikisi birlikte vakit geçirmeksizin bir sulh veya asliye mahkemesine verirler ve mirasbırakanı vasiyetname yapmaya ehil gördüklerini, onun son arzularını olağanüstü durum içinde kendilerine anlattığını hâkime beyan ederler.
• Tanıklar, daha önce bir belge düzenlemek yerine, vakit geçirmeksizin mahkemeye başvurup bu hususları beyan ederek son arzuları bir tutanağa geçirtebilirler.

Maddenin üçüncü fıkrası, hâkime ulaşmanın mümkün olmadığı hâller için ikame merciler öngörür: sözlü vasiyet yoluna başvuran kimse askerlik hizmetinde bulunuyorsa teğmen veya daha yüksek rütbeli bir subay; ülke sınırları dışında seyreden bir ulaşım aracında bulunuyorsa o aracın sorumlu yöneticisi; sağlık kurumlarında tedavi edilmekteyse sağlık kurumunun en yetkili yöneticisi hâkim yerine geçer.

Saklı pay sınırı

Vasiyetname hazırlanırken içerik bakımından asıl sınır saklı paydır. TMK m.506 uyarınca saklı pay şu oranlardan ibarettir:

• Altsoy için yasal miras payının yarısı,
• Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri.

Maddenin üçüncü bendi 4/5/2007 tarihli 5650 sayılı Kanunla mülga edilmiştir. Bu, eski kaynaklara dayanarak hazırlanan vasiyetnamelerde gözden kaçan bir noktadır; yürürlükteki metinde yalnızca iki bent bulunur.

Saklı payı aşan tasarruflar kendiliğinden geçersiz olmaz; saklı pay sahibi mirasçıların tenkis davası açmasıyla oranında indirilir. Bu nedenle vasiyetnamede saklı payın aşılması bir şekil hatası değil, sonradan tenkise konu olabilecek bir içerik meselesidir.

Vasiyetnamenin açılması

Mirasbırakanın ölümünden sonra TMK m.596 işler: vasiyetname, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın tesliminden başlayarak bir ay içinde mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimi tarafından açılır ve ilgililere okunur. Bilinen mirasçılar ve diğer ilgililer, diledikleri takdirde hazır bulunmak üzere çağrılır. Sonradan ortaya çıkan vasiyetnameler için de aynı işlemler yapılır.

TMK m.597 uyarınca mirasta hak sahibi olanların her birine, gideri terekeye ait olmak üzere, vasiyetnamenin kendilerine ilişkin kısımlarının onaylı bir örneği hâkim tarafından tebliğ edilir. Nerede olduğu bilinmeyenlere ilân yoluyla tebliğ olunur.

Bu tebliğ tarihi kritiktir: iptal davasındaki sürelerin başlangıcı ve TMK m.598/2'deki itiraz süresi buna bağlanır.

İptal sebepleri ve süreler

TMK m.557, ölüme bağlı tasarrufun iptali için dört sebep sayar:

1. Tasarruf, mirasbırakanın tasarruf ehliyeti bulunmadığı bir sırada yapılmışsa,
2. Tasarruf yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda yapılmışsa,
3. Tasarrufun içeriği, bağlandığı koşullar veya yüklemeler hukuka veya ahlâka aykırı ise,
4. Tasarruf kanunda öngörülen şekillere uyulmadan yapılmışsa.

Dördüncü bent, bu yazının başında vurgulanan noktayı yaptırıma bağlar: şekil eksikliği bağımsız bir iptal sebebidir.

TMK m.559 süreleri belirler. İptal davası açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinin üzerinden:

• iyiniyetli davalılara karşı on yıl,
• iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl

geçmekle düşer.

Maddenin ikinci fıkrası önemli bir imkân tanır: hükümsüzlük, def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir. Yani süre geçmiş olsa dahi, tasarrufa dayanılarak kendisine karşı talepte bulunulan kişi geçersizliği savunma olarak ileri sürebilir.

Örnek senaryo

Bir kişi, iki çocuğundan birine tüm malvarlığını bırakmak istemektedir. Kendi el yazısıyla bir metin yazmış, altını imzalamış, ancak tarih olarak yalnızca yılı yazmıştır.

Değerlendirme:

1. Şekil denetimi. TMK m.538, yıl, ay ve gün gösterilmesini zorunlu kılar. Yalnızca yılın yazılması bu koşulu karşılamaz; tasarruf m.557/4 uyarınca iptal edilebilir durumdadır.
2. Düzeltme. Metin yeniden, üç tarih unsuru eksiksiz biçimde ve baştan sona el yazısıyla yazılıp imzalanmalıdır. Uyuşmazlık beklenen bir tablo olduğundan, tercih edilmesi gereken şekil resmî vasiyetnamedir (m.532).
3. Saklı pay. Diğer çocuk altsoy olduğundan, TMK m.506/1 uyarınca yasal miras payının yarısı oranında saklı paya sahiptir. Tüm malvarlığının tek çocuğa bırakılması bu payı aşar ve tenkis davasına konu olur.
4. Kayıt altına alma. Düzenleme tarihine yakın sağlık raporu alınması, ileride m.557/1'e dayalı ehliyetsizlik iddiasına karşı koruma sağlar.
5. Saklama. El yazılı şekil tercih edilirse, m.538/2 uyarınca noter veya sulh hâkimine bırakılması kaybolma riskini ortadan kaldırır.

Sık yapılan hatalar

• El yazılı vasiyetnamede tarihin eksik yazılması. Yıl, ay ve gün birlikte gösterilmelidir; en sık rastlanan geçersizlik sebebidir.
• Metnin bilgisayarda yazılıp yalnızca imzalanması. m.538 metnin başından sonuna kadar el yazısıyla yazılmasını arar.
• Resmî vasiyetnamede tanık sayısının eksik bırakılması. m.532 iki tanık arar.
• Saklı payın gözden kaçırılması. Saklı payı aşan tasarruflar tenkise açıktır; vasiyetname hazırlanırken oranlar hesaplanmalıdır.
• Mülga bende dayanılması. TMK m.506/3, 2007 yılında mülga edilmiştir; kardeşler bakımından saklı pay bulunmamaktadır.
• Vasiyetnamenin açılma tarihinin takip edilmemesi. m.559'daki azami süreler bu tarihten işler.
• Def'i yolunun unutulması. m.559/2 uyarınca hükümsüzlük her zaman def'i olarak ileri sürülebilir; süre geçmiş dosyalarda ilk bakılacak imkân budur.
• Vasiyet ehliyeti ile miras sözleşmesi ehliyetinin karıştırılması. m.502 ve m.503 farklı koşullar öngörür.