Türk vatandaşlığı kazanma yolları: genel, evlilik ve istisnai yollar

Türk vatandaşlığı, doğumla veya sonradan kazanılır. Sonradan kazanmada en yaygın yol genel şartlarla başvurudur; bunun yanında evlilik, evlat edinme, seçme hakkı ve Cumhurbaşkanı kararıyla istisnai yollar vardır. Her yolun şartları ve süreleri farklıdır ve tümünde milli güvenlik ve kamu düzeni değerlendirmesi belirleyicidir.

Kazanma türleri (m.6-9)

5901 m.6/1: doğumla kazanılan Türk vatandaşlığı, soy bağı veya doğum yeri esasına göre kendiliğinden kazanılır ve doğum anından itibaren hüküm ifade eder. m.9/1: sonradan kazanılan Türk vatandaşlığı, yetkili makam kararı veya evlat edinilme ya da seçme hakkının kullanılması ile gerçekleşir.

Doğumla kazanma.

• Soy bağı (m.7): Türkiye içinde veya dışında Türk vatandaşı ana veya babadan evlilik birliği içinde doğan çocuk Türk vatandaşıdır; Türk vatandaşı ana ve yabancı babadan evlilik birliği dışında doğan çocuk da Türk vatandaşıdır; Türk vatandaşı baba ve yabancı anadan evlilik birliği dışında doğan çocuk ise soy bağı kurulmasını sağlayan usul ve esaslar yerine getirildiğinde vatandaşlığı kazanır.
• Doğum yeri (m.8): Türkiye'de doğan ve yabancı ana-babasından dolayı doğumla herhangi bir ülkenin vatandaşlığını kazanamayan çocuk, doğumdan itibaren Türk vatandaşıdır; Türkiye'de bulunmuş çocuk aksi sabit oluncaya kadar Türkiye'de doğmuş sayılır.

Genel yolla vatandaşlık (m.10-11)

m.10/1: Türk vatandaşlığını kazanmak isteyen yabancı, kanunda belirtilen şartları taşıması hâlinde yetkili makam kararı ile kazanabilir. Ancak, aranan şartları taşımak vatandaşlığın kazanılmasında kişiye mutlak bir hak sağlamaz.

Şartlar (m.11/1).

• a) Kendi millî kanununa (vatansız ise Türk kanunlarına) göre ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmak,
• b) Başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet etmek,
• c) Türkiye'de yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla teyit etmek,
• ç) Genel sağlık bakımından tehlike teşkil eden bir hastalığı bulunmamak,
• d) İyi ahlak sahibi olmak,
• e) Yeteri kadar Türkçe konuşabilmek,
• f) Türkiye'de kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin geçimini sağlayacak gelire veya mesleğe sahip olmak,
• g) Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak.

İkamet ve sürelerin hesabı (m.15). m.15/1: bir yabancı için ikamet, Türk kanunlarına uygun olarak Türkiye'de oturmaktır. Türk vatandaşlığını kazanma talebinde bulunan bir yabancı, başvuru için aranan ikamet süresi içinde toplam on iki ayı geçmemek üzere Türkiye dışında bulunabilir; Türkiye dışında geçirilen süreler ikamet süreleri içinde değerlendirilir. Ayrıca 6458 m.28 uyarınca bir yılda toplam altı ayı geçen (zorunlu kamu hizmeti, eğitim ve sağlık hariç) veya son beş yılda toplam bir yılı aşan Türkiye dışında kalışlar ikamette kesinti sayılır; bu nedenle vatandaşlık başvurusundan önce yurt dışında kalış süreleri titizlikle hesaplanmalıdır. Kesintisiz ikamet sürelerinin hesabında öğrenci ikamet izinlerinin yarısı, diğer ikamet izinlerinin tamamı sayılır (6458 m.28/2).

Usul (m.18-19). m.18/1: başvuru için gerekli şartları taşıyıp taşımadıklarının tespiti, illerde oluşturulan vatandaşlık başvuru inceleme komisyonu tarafından yapılır. m.19/1: şartları taşıyanlar adına vatandaşlık dosyası düzenlenir ve karar verilmek üzere Bakanlığa gönderilir; Bakanlıkça yapılacak inceleme ve araştırma sonucunda durumu uygun bulunanlar Bakanlık kararı ile vatandaşlığı kazanır, uygun görülmeyenlerin talepleri reddedilir.

Evlilik yoluyla vatandaşlık (m.16)

m.16/1: bir Türk vatandaşı ile evlenme doğrudan Türk vatandaşlığını kazandırmaz. Ancak bir Türk vatandaşı ile en az üç yıldan beri evli olan ve evliliği devam eden yabancılar Türk vatandaşlığını kazanmak üzere başvuruda bulunabilir. Başvuru sahiplerinde:

• a) Aile birliği içinde yaşama,
• b) Evlilik birliği ile bağdaşmayacak bir faaliyette bulunmama,
• c) Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmama

şartları aranır. m.16/2: başvurudan sonra Türk vatandaşı eşin ölümü nedeniyle evliliğin sona ermesi hâlinde (a) bendindeki şart aranmaz. m.16/3: evlenme ile vatandaşlığı kazananlar evlenmenin butlanına karar verilmesi hâlinde, evlenmede iyiniyetli iseler vatandaşlığı muhafaza ederler.

Not: evlilik yoluyla başvuruda genel yol şartı olan beş yıllık ikamet aranmaz; ancak anlaşmalı evlilik şüphesi (6458 m.37) ve evliliğin gerçek olup olmadığı incelenir.

Evlat edinme ve seçme hakkı

Evlat edinme (m.17). Bir Türk vatandaşı tarafından evlat edinilen ergin olmayan kişi, millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak şartıyla, karar tarihinden itibaren Türk vatandaşlığını kazanabilir.

Seçme hakkı (m.21). 27. madde uyarınca ana veya babalarına bağlı olarak Türk vatandaşlığını kaybeden çocuklar, ergin olmalarından itibaren üç yıl içinde seçme hakkını kullanarak Türk vatandaşlığını kazanabilir. m.22/1: seçme hakkı ile kazanma, hakkın kullanılmasına dair şartların tespitine ilişkin karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder.

Cumhurbaşkanı kararıyla istisnai vatandaşlık (m.12)

m.12/1: millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak şartıyla Cumhurbaşkanı kararı ile şu yabancılar Türk vatandaşlığını kazanabilir:

• a) Türkiye'ye sanayi tesisleri getiren veya bilimsel, teknolojik, ekonomik, sosyal, sportif, kültürel, sanatsal alanlarda olağanüstü hizmeti geçen ya da geçeceği düşünülen ve ilgili bakanlıklarca gerekçeli teklifte bulunulan kişiler,
• b) 6458 m.31/1-(j) uyarınca yatırım amaçlı ikamet izni alanlar ile Turkuaz Kart sahibi yabancılar ve bunların yabancı eşi, kendisinin ve eşinin ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocuğu,
• c) Vatandaşlığa alınması zaruri görülen kişiler,
• d) Göçmen olarak kabul edilen kişiler.

m.12/2: millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek hali bulunanların talepleri Bakanlıkça reddedilir. Bu yollarda ikamet süresi aranmaz; ancak yatırım ve nitelik ölçütleri Cumhurbaşkanı kararlarıyla belirlenir ve zamanla değişir; başvuru öncesinde güncel kararlar kontrol edilmelidir.

Yeniden kazanma (m.13-14)

m.13/1: çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybedenler ve ana veya babalarına bağlı olarak vatandaşlığı kaybedenlerden 21. maddedeki süre içinde seçme hakkını kullanmayanlar, millî güvenlik bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak şartıyla Türkiye'de ikamet süresine bakılmaksızın vatandaşlığı Bakanlık kararıyla yeniden kazanabilir. m.14/1: 29. madde uyarınca kaybettirilenler Cumhurbaşkanı kararıyla, 34. madde uyarınca kaybedenler Bakanlık kararıyla, milli güvenlik engeli bulunmamak ve Türkiye'de üç yıl ikamet etmek şartıyla yeniden kazanabilir.

Çıkma ve Mavi Kart (m.25-28). Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izni almak suretiyle vatandaşlığı kaybedenler ve üçüncü dereceye kadar altsoyları, m.28 kapsamında bazı istisnalar (seçme ve seçilme, askerlik yükümlülüğü yokluğu, asli ve sürekli kamu görevinde bulunamama gibi) dışında Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanmaya devam eder; bu kişilere talepleri hâlinde Mavi Kart düzenlenir.

Kararların sonucu ve aile

m.20/1: Türk vatandaşlığının kazanılmasına ilişkin kararlar, karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder. m.20/2: yetkili makam kararı ile vatandaşlığın kazanılması eşin vatandaşlığına tesir etmez; ana veya babanın velayeti kendisinde bulunan çocukları, diğer eşin muvafakat etmesi hâlinde vatandaşlığı kazanır; muvafakat verilmezse ana veya babanın mutad meskeninin bulunduğu ülkedeki hâkim kararına göre işlem yapılır; vatandaşlığı birlikte kazanan ana ve babanın çocukları da kazanır. m.20/3: birlikte işlem görmeyen çocuklar, ergin olduktan sonra başvurdukları takdirde 11. madde hükümleri uygulanır.

Başvurunun reddi ve yargı yolu

Vatandaşlık başvurusunun reddi idari işlemdir; hukuka aykırılık iddiasıyla idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Kanunda özel süre gösterilmediğinden genel kural olarak İYUK m.7/1 uyarınca altmış gün dava açma süresi işler ve süre tebliği izleyen günden başlar (m.8/1). Ancak vatandaşlık kararlarında idarenin takdir yetkisi geniştir (m.10/1: "mutlak hak sağlamaz"); yargı denetimi hukuka uygunlukla sınırlıdır, yerindelik denetimi yapılmaz (İYUK m.2/2).

Örnek senaryo

D, Suriye vatandaşıdır ve altı yıldır Türkiye'de ikamet izniyle yaşamaktadır. Bir yıl boyunca ikamet izni süresi dolan ve yenileme yapılamayan bir dönemi olmuştur.

1. Genel yol. D, m.11/1 şartlarını taşıyorsa (beş yıl kesintisiz ikamet, Türkçe, geçim kaynağı vb.) yetkili makam kararı ile vatandaşlık başvurusu yapabilir.
2. İkamet kesintisi. İkamet izni bulunmayan dönem, Türk kanunlarına uygun ikamet olmadığından kesintisiz beş yılı bozabilir (m.15/1: ikamet, Türk kanunlarına uygun oturmaktır); bu nedenle D önce ikamet sürelerinin kesintisiz olup olmadığını hesaplamalıdır.
3. Yurt dışında kalış. D'nin yurt dışında geçirdiği süreler toplamı on iki ayı aşmamalıdır (m.15/1); ayrıca 6458 m.28'deki kesinti kuralı da gözetilir.
4. Şartlar. D, Türkiye'de yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla göstermeli, geçimini sağlayacak gelir veya mesleği ve yeterli Türkçe bilgisini belgelemelidir (m.11/1-c, e, f).
5. Başvuru. Başvuru vatandaşlık başvuru inceleme komisyonunca incelenir, şartları taşıyorsa dosya Bakanlığa gönderilir (m.18-19).
6. Alternatif yol. D bir Türk vatandaşıyla üç yıldan beri evliyse m.16 uyarınca başvurabilir; bu yolda beş yıllık ikamet şartı aranmaz.
7. Yatırımcı yolu. D, m.12/1-b kapsamında yatırım amaçlı ikamet izni almışsa Cumhurbaşkanı kararı ile vatandaşlık başvurusu yapabilir.
8. Ret. Başvuru reddedilirse D, ret tebliğinden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde dava açabilir.

Sık yapılan hatalar

• Vatandaşlığı mutlak hak sanmak. Şartları taşımak hak sağlamaz; yetkili makam kararı gerekir (m.10/1).
• İkamet kesintilerini hesaba katmamak. Yasal olmayan veya kesintili ikamet süresi bozabilir (m.15, 6458 m.28).
• Yurt dışı kalış toplamını kontrol etmemek. Toplam on iki ayı geçmemelidir (m.15/1).
• Evlilikle doğrudan vatandaşlık beklemek. m.16/1 üç yıllık evlilik ve başvuru şartı arar.
• Geçim kaynağını ve Türkçe bilgisini belgelememek. m.11/1-e ve f şart koşar.
• Cumhurbaşkanı kararı yollarında güncel kararları kontrol etmemek. Yatırım ölçütleri değişebilir.
• Ret kararına karşı süreyi kaçırmak. Dava süresi tebliği izleyen günden altmış gündür.
• Ana-baba vatandaşlığı kazandığında çocuğun durumunu unutmak. Velayet, muvafakat ve ergin çocuklar için ayrı hükümler vardır (m.20).