Toplu iş sözleşmesi ile bireysel iş sözleşmesi çatışırsa hangisi geçerli?

İki sözleşme, tek işçi

Toplu iş sözleşmesi kapsamındaki bir işçinin ilişkisi iki ayrı sözleşmeyle düzenlenir: işverenle yaptığı bireysel iş sözleşmesi ve sendikanın yaptığı toplu iş sözleşmesi. İki sözleşme aynı konuyu farklı düzenlediğinde hangisinin uygulanacağı sorusu, 6356 sayılı Kanun m.36 ile cevaplanır.

Kural: iş sözleşmesi TİS'e aykırı olamaz

m.36/1'e göre toplu iş sözleşmesinde aksi belirtilmedikçe iş sözleşmeleri toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz. İş sözleşmelerinin toplu iş sözleşmesine aykırı hükümlerinin yerini toplu iş sözleşmesindeki hükümler alır. Bu kural, işverenin bireysel sözleşmelerle toplu iş sözleşmesindeki hakları geri almasını engeller. Örneğin toplu iş sözleşmesinde öngörülen ikramiye, iş sözleşmesiyle kaldırılamaz.

İşçi yararına hükümler korunur

Kanun bu kuralı işçi aleyhine işletmez. m.36/1'in son cümlesine göre toplu iş sözleşmesinde iş sözleşmelerine aykırı hükümlerin bulunması hâlinde iş sözleşmesinin işçi yararına olan hükümleri geçerlidir. Yani bireysel pazarlıkla daha yüksek ücret veya daha iyi çalışma koşulu elde etmiş bir işçinin bu kazanımı, toplu iş sözleşmesi nedeniyle kaybolmaz. İş hukukunda yaygın olarak "işçi lehine yorum" ve "üstün hükmün uygulanması" olarak bilinen yaklaşımın kanuni dayanağı bu hükümdür.

Sona eren TİS'in etkisi

m.36/2 önemli bir boşluğu doldurur: sona eren toplu iş sözleşmesinin iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder. Toplu iş sözleşmesinin süresi dolduğunda ve yenisi henüz yapılmadığında işçiler bir anda tüm haklarını kaybetmez. Ücret, ikramiye, izin gibi iş sözleşmesine ilişkin haklar bireysel sözleşmenin parçası olarak sürer. Ancak sendika ile işveren arasındaki borçlara ilişkin hükümler bu kapsamda değildir.

Tarafların durumunda değişiklik

m.37/1'e göre toplu iş sözleşmesine taraf olan sendikanın tüzel kişiliğinin sona ermesi, faaliyetinin durdurulması, işçi sendikasının yetkiyi kaybetmesi ve sözleşmenin uygulandığı işyerlerinde işverenin veya işyerinin girdiği işkolunun değişmesi toplu iş sözleşmesini sona erdirmez. m.37/2 ve 37/3 ise işveren sendikasından ayrılan işverenin, çağrı tarihinde veya imza tarihinde sendika üyesiyse yapılmış çağrı veya sözleşmeyle bağlı kalacağını düzenler. Böylece işveren, sendikadan ayrılarak toplu iş sözleşmesinden kurtulamaz.

Örnek senaryo

Bir işçi işe girerken işverenle yaptığı iş sözleşmesinde, toplu iş sözleşmesindeki ücretten daha yüksek bir ücret kararlaştırmıştır. Sonradan yapılan toplu iş sözleşmesi daha düşük bir ücret öngörse de, m.36/1 uyarınca işçi yararına olan iş sözleşmesi hükmü geçerlidir. Bir süre sonra toplu iş sözleşmesinin süresi dolmuş, yenisi için görüşmeler uzamıştır. Bu dönemde işçinin toplu iş sözleşmesinden kaynaklanan ikramiye hakkı, m.36/2 uyarınca iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder.

Sık yapılan hatalar

• TİS'in her durumda bireysel sözleşmenin önüne geçtiğini düşünmek; işçi yararına hükümler korunur.
• TİS süresi bitince tüm hakların sona erdiğini sanmak.
• İşverenin sendikadan ayrılarak TİS'ten kurtulabileceğini düşünmek.
• Sendikanın yetki kaybını TİS'in sona ermesi olarak yorumlamak.