Toplu iş sözleşmesinden kimler yararlanır? Dayanışma aidatı (m.39)

Temel kural: üyeler yararlanır

6356 sayılı Kanun m.39/1'e göre toplu iş sözleşmesinden taraf işçi sendikasının üyeleri yararlanır. Toplu iş sözleşmesi, sendikanın üyeleri adına yaptığı bir sözleşme olduğundan, kural olarak işyerindeki tüm işçilere değil, sendika üyelerine uygulanır. Bu kural, sendika üyeliğini anlamlı kılan temel unsurdur.

Üyeliğin başladığı ana göre yararlanma tarihi

m.39/2, üyenin sözleşmeden hangi tarihten itibaren yararlanacağını üyeliğin zamanına göre belirler. Sözleşmenin imzalanması tarihinde taraf sendikaya üye olanlar, sözleşmenin yürürlük tarihinden itibaren yararlanır. İmza tarihinden sonra üye olanlar ise üyeliklerinin taraf işçi sendikasınca işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır. Bu nedenle sonradan üye olan işçi için sendikanın üyeliği işverene zamanında bildirmesi, işçinin haklarını doğrudan etkiler.

Sözleşme yürürlüğe girmeden ayrılanlar

m.39/3 özel bir durumu düzenler: toplu iş sözleşmesinin imza tarihi ile yürürlük tarihi arasında iş sözleşmesi sona eren üyeler de, iş sözleşmelerinin sona erdiği tarihe kadar toplu iş sözleşmesinden yararlanır. Toplu iş sözleşmeleri çoğu zaman geriye dönük yürürlük tarihiyle imzalandığından, bu hüküm işten ayrılmış eski üyelerin geriye dönük farklarını almasını sağlar.

Dayanışma aidatı

Üye olmayanlar tamamen dışarıda bırakılmamıştır. m.39/4'e göre toplu iş sözleşmesinin imzası sırasında taraf sendikaya üye olmayanlar, sonradan işyerine girip de üye olmayanlar veya imza tarihinde üye olup da ayrılanlar ya da çıkarılanlar, taraf işçi sendikasına dayanışma aidatı ödeyerek sözleşmeden yararlanabilir. Bunun için işçi sendikasının onayı aranmaz; dayanışma aidatı ödemek suretiyle yararlanma talep tarihinden geçerlidir. Aynı fıkranın dördüncü cümlesi Anayasa Mahkemesinin 2020 tarihli kararıyla iptal edilmiştir; bu nedenle maddenin güncel metni esas alınmalıdır.

Dayanışma aidatının miktarı

m.39/5'e göre dayanışma aidatının miktarı, üyelik aidatından fazla olmamak kaydıyla sendika tüzüğünde belirlenir. Böylece üye olmayan işçinin, üye olandan daha ağır bir yükle karşılaşması önlenir. Aidat, üyelik aidatı gibi işçinin ücretinden kesilerek sendikaya aktarılır.

Örnek senaryo

Bir fabrikada toplu iş sözleşmesi imzalanmış ve geriye dönük olarak yürürlüğe konulmuştur. İmza tarihinde sendika üyesi olan bir işçi yürürlük tarihinden itibaren tüm farkları alır. İmza ile yürürlük arasında emekli olup ayrılan bir üye, ayrılış tarihine kadarki farkları alır. Sendikaya üye olmayan bir işçi ise dayanışma aidatı ödemek için talepte bulunursa, sendikanın onayına gerek olmaksızın talep tarihinden itibaren sözleşmeden yararlanmaya başlar; talep tarihinden önceki dönemin farklarını ise alamaz.

Sık yapılan hatalar

• Toplu iş sözleşmesinin işyerindeki tüm işçilere kendiliğinden uygulandığını sanmak.
• Dayanışma aidatı talebini sendika onayına bağlamak.
• Dayanışma aidatıyla yararlanmanın geriye dönük işleyeceğini düşünmek; yararlanma talep tarihinden geçerlidir.
• Sonradan üye olan işçinin üyeliğini işverene zamanında bildirmemek.