Toplu iş sözleşmesinin şekli ve süresi: en az bir, en çok üç yıl (m.35)

Şekil şartı: yazılılık

6356 sayılı Kanun m.35/1'e göre toplu iş sözleşmesi yazılı olarak yapılır. Toplu iş sözleşmesi çok sayıda işçinin ücret, ikramiye, izin ve çalışma koşullarını belirleyen, işçi sendikası ile işveren veya işveren sendikası arasında yapılan bir sözleşmedir. Bu kadar geniş etkili bir düzenlemenin ispat ve denetim bakımından yazılı olması zorunlu tutulmuştur. Sözlü olarak varılan mutabakatlar toplu iş sözleşmesi niteliği kazanmaz.

Süre: en az bir, en çok üç yıl

m.35/2'ye göre toplu iş sözleşmesi en az bir ve en çok üç yıl süreli olarak yapılabilir. Taraflar bu aralıkta istedikleri süreyi belirleyebilir. Uygulamada iki yıllık sözleşmeler yaygındır; ancak bu bir zorunluluk değildir. Süre, sözleşmede açıkça gösterilmelidir.

Süre imzadan sonra değiştirilemez

Aynı fıkraya göre toplu iş sözleşmesinin süresi, sözleşmenin imzalanmasından sonra taraflarca uzatılamaz, kısaltılamaz ve sözleşme süresinden önce sona erdirilemez. Bu kural, toplu iş ilişkilerinde istikrarı ve sendikal rekabetin düzenli işlemesini güvenceye alır. Taraflar, sürenin bitmesini beklemeden sözleşmeyi karşılıklı anlaşmayla feshetmek isteseler bile bunu yapamazlar. Sözleşme hükümlerinde süre içinde değişiklik ihtiyacı doğarsa, bu değişikliğin sürenin kendisine dokunmaması gerekir.

Kısa süreli işler için istisna

m.35/3'e göre faaliyetleri bir yıldan az süren işlerde uygulanmak üzere yapılan toplu iş sözleşmelerinin süresi bir yıldan az olabilir. İşin bitmemesi hâlinde bu sözleşmeler bir yılın sonuna kadar uygulanır. Bu istisna, mevsimlik veya proje bazlı işlerde toplu iş sözleşmesi yapılabilmesine imkân tanır.

Yeni sözleşme için yetki başvurusu

m.35/4'e göre toplu iş sözleşmesi süresinin bitmesinden önceki yüz yirmi gün içinde, yeni sözleşme için yetki başvurusunda bulunulabilir. Ancak yapılacak toplu iş sözleşmesi önceki sözleşme sona ermedikçe yürürlüğe giremez. Bu düzenleme, sözleşmeler arasında boşluk kalmaması için yeni sürecin önceden başlamasına izin verirken, iki sözleşmenin aynı anda yürürlükte olmasını engeller. Bu yüz yirmi günlük dönemden önce yapılan başvuru, erken başvuru niteliği taşır.

Örnek senaryo

Bir işçi sendikası ile işveren, iki yıl süreli bir toplu iş sözleşmesini yazılı olarak imzalar. Birinci yılın sonunda taraflar ekonomik koşulların değiştiğini düşünerek sözleşmeyi erken sona erdirip yenisini yapmak ister; ancak m.35/2 bunu yasaklar. Sendika, sözleşmenin bitiminden önceki yüz yirmi gün içinde yeni dönem için yetki başvurusu yapar. Yeni sözleşme imzalansa bile, önceki sözleşmenin süresi dolmadan yürürlüğe giremez.

Sık yapılan hatalar

• Toplu iş sözleşmesinin üç yıldan uzun süreli yapılabileceğini düşünmek.
• Tarafların anlaşmasıyla sürenin uzatılabileceğini veya kısaltılabileceğini sanmak.
• Yeni dönem için yetki başvurusunu yüz yirmi günlük dönemin dışında yapmak.
• Yeni sözleşmenin, önceki sözleşme bitmeden yürürlüğe girebileceğini düşünmek.