Toplu iş sözleşmesinde yetki tespiti ve yetki itirazı (6356 m.41-43)

Yetki neden önemlidir?

Bir işyerinde toplu iş sözleşmesi yapılabilmesi için işçi sendikasının o işyeri veya işletme bakımından yetkili olması gerekir. Yetki, hangi sendikanın işçileri temsil edeceğini belirler ve çoğu zaman sendikalar ile işverenler arasında uzun uyuşmazlıklara konu olur. 6356 sayılı Kanun m.41-43, yetkinin şartlarını, tespit usulünü ve itiraz yolunu düzenler.

Yetkinin şartları

m.41/1'e göre yetki için iki şart birlikte aranır. İlki işkolu barajıdır: sendikanın kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birinin üyesi olması gerekir. İkincisi işyeri veya işletme çoğunluğudur: toplu iş sözleşmesinin kapsamına girecek işyerinde başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasının, işletmede ise yüzde kırkının sendikanın üyesi olması gerekir. İşletme sözleşmelerinde işyerleri bir bütün olarak dikkate alınır (m.41/2). İşletmede birden çok sendika yüzde kırk veya daha fazla üyeye sahipse, başvuru tarihinde en çok üyeye sahip sendika yetkilidir (m.41/3).

İşkolundaki yüzde birin tespitinde, Bakanlıkça her yıl ocak ve temmuz aylarında yayımlanan istatistikler esas alınır (m.41/5). Yayımından itibaren on beş gün içinde itiraz edilmeyen istatistik kesinleşir; istatistiğe karşı bu süre içinde Ankara İş Mahkemesine başvurulabilir (m.41/6).

Yetki tespiti başvurusu

m.42/1'e göre toplu iş sözleşmesi yapmak isteyen işçi sendikası Bakanlığa başvurarak yetkili olduğunun tespitini ister. İşveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren de yetkili işçi sendikasının tespitini isteyebilir. Bakanlık yetkiyi tespit ederse bunu altı iş günü içinde ilgililere bildirir (m.42/2). Önemli bir kural m.42/4'tedir: sigortalılığın başlangıcı ile sona ermesine ilişkin bildirimlerden yasal süresi içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna yapılmayanlar, yetki tespitinde dikkate alınmaz. Bu kural, yetki döneminde işçi sayısının sonradan yapılan bildirimlerle değiştirilmesini önler.

Yetki itirazı

m.43/1'e göre tespit yazısını alan taraflar, taraflardan birinin veya her ikisinin yetki şartlarına sahip olmadığı ya da kendisinin bu şartları taşıdığı yolundaki itirazını, nedenlerini göstererek tebliğden itibaren altı iş günü içinde mahkemeye yapabilir. İşkolunda yüzde birden az üyesi olan sendika yetki itirazında bulunamaz (m.43/2). İtiraz dilekçesinde veya ekinde somut delil yoksa itiraz incelenmeksizin reddedilir. Maddi hata ve süreye ilişkin itirazlar altı iş günü içinde duruşmasız ve kesin olarak karara bağlanır (m.43/3). En önemli sonuç ise m.43/5'tedir: itiraz, karar kesinleşinceye kadar yetki işlemlerini durdurur.

Örnek senaryo

Bir sendika, bir fabrikada çalışan işçilerin yarıdan fazlasını üye kaydetmiş ve Bakanlıktan yetki tespiti almıştır. İşveren, başvuru tarihinde çalışan bazı işçilerin sigorta girişlerinin geç bildirildiğini ve bunlar çıkarıldığında sendikanın çoğunluğu kaybettiğini ileri sürerek altı iş günü içinde itiraz eder. m.42/4 uyarınca süresinde bildirilmeyen sigortalılar hesaba katılmaz. İtiraz karar kesinleşinceye kadar yetki işlemlerini durdurduğu için toplu görüşme bu süre boyunca başlayamaz.

Sık yapılan hatalar

• Yalnızca işyeri çoğunluğuna bakıp işkolu barajını kontrol etmemek.
• Altı iş günlük itiraz süresini takvim günü olarak hesaplamak.
• İtiraz dilekçesine somut delil eklememek.
• Süresinde SGK'ya bildirilmeyen çalışanları çoğunluk hesabına katmak.