Hafta tatili ve genel tatil ücreti: hak kazanma, çalışılan tatil ve alacak (İş K. m.44-47)

Hafta tatili ve ulusal bayram/genel tatil günleri, işçinin dinlenme hakkının temel unsurlarıdır. Bu günlerde çalışılmasa da ücret ödenir, çalışılırsa ek ücret doğar. Uygulamada fazla mesai ve hafta tatili alacağı davalarında en çok tartışılan konulardandır. Düzenleme 4857 sayılı İş Kanunu m.44-47'dedir.

Hafta tatili hakkı (m.46/1)

Bu Kanun kapsamına giren işyerlerinde, işçilere tatil gününden önce 63. maddeye göre belirlenen iş günlerinde çalışmış olmaları koşuluyla, yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmidört saat dinlenme (hafta tatili) verilir. Yani hak kazanmak için haftanın çalışma günlerinde çalışılmış olmak gerekir; haftalık çalışma süresi m.63'e göre en çok kırkbeş saattir ve işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine dağıtılır.

Turizm işletmelerinde (7553 sayılı Kanunla eklenen düzenleme): Kültür ve Turizm Bakanlığınca turizm işletmesi belgesi verilen konaklama tesislerinde çalışan işçilerin hak kazandığı hafta tatili, işçinin yazılı talebi veya onayı ile kanunda belirtilen esaslara göre başka bir günde kullandırılabilir (ayrıntı için m.46/1 son cümleler).

Hafta tatili ücreti (m.46/2)

Çalışılmayan hafta tatili günü için işveren tarafından bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam olarak ödenir. Bu, aylık ücretle çalışanlarda genellikle aylık ücretin içinde ödenmiş sayılır; saat veya gün üzerinden çalışanlarda ayrıca ödenir. Şu hâller çalışılmış gün gibi hesaba katılır (m.46/2 a-c):

• Çalışmadığı hâlde kanunen çalışma süresinden sayılan zamanlar ile ücretli tatil günleri,
• Ek 2. maddede sayılan izin süreleri,
• Bir haftalık süre içinde kalmak üzere işveren tarafından verilen diğer izinler ile hekim raporuyla verilen hastalık ve dinlenme izinleri.

İşverenin işi tatil etmesi: zorlayıcı ve ekonomik bir sebep olmaksızın çalışmanın haftanın bir veya birkaç gününde işveren tarafından tatil edilmesi hâlinde, haftanın çalışılmayan günleri ücretli hafta tatiline hak kazanmak için çalışılmış sayılır (m.46/3). Zorlayıcı sebeplerle bir haftadan fazla iş durursa, m.24/25 (III) bentlerinde yarım ücret ödenen günler için hafta tatili günü de yarım ücret ödenir (m.46/4). Yüzde usulü işyerlerinde hafta tatili ücreti işverence ödenir (m.46/5).

Hafta tatilinde çalışma

Hafta tatili gününde çalışılırsa:

• Hafta tatilinde çalışmanın karşılığı (ek ücret) doğar; hesaplama şekli (fazla çalışma zammı, tatil ücretiyle ilişki) ve işçinin onayına ilişkin ayrıntılar yönetmelik ve güncel içtihat çerçevesinde ayrıca kontrol edilmelidir.
• İspat: işçi hafta tatilinde çalıştığını tanık, giriş-çıkış kaydı, vardiya listesi, mesaj gibi delillerle ispatlar; işveren bordroda ve puantaj kayıtlarıyla karşı delil sunar.

Ulusal bayram ve genel tatil (m.44, m.47)

• Çalışılıp çalışılmayacağı (m.44/1): ulusal bayram ve genel tatil günlerinde işyerlerinde çalışılıp çalışılmayacağı toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmeleri ile kararlaştırılır; sözleşmelerde hüküm bulunmazsa söz konusu günlerde çalışılması için işçinin onayı gereklidir.
• Ücret (m.47/1): bu Kanun kapsamına giren işyerlerinde çalışan işçilere, kanunlarda ulusal bayram ve genel tatil günü olarak kabul edilen günlerde çalışmazlarsa bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücretleri tam olarak, tatil yapmayarak çalışırlarsa ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücreti ödenir. Yani çalışan işçi, o günün normal ücretine ek olarak bir günlük ücret daha alır.
• Yüzde usulü (m.47/2): ulusal bayram ve genel tatil ücretleri işverence işçiye ödenir.
• Hangi günler? Ulusal bayram ve genel tatil günleri 2429 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun ve ilgili düzenlemelerle belirlenir; güncel takvim mevzuattan kontrol edilmelidir.

Saklı haklar (m.45)

Toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmelerine, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatillerde işçilere tanınan haklara, ücretli izinlere ve yüzde usulüyle çalışan işçilerin bu Kanunla tanınan haklarına aykırı hükümler konulamaz (m.45/1). Bu hususlarda işçilere daha elverişli hak ve menfaatler sağlayan kanun, toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesi veya gelenekten doğan kazanılmış haklar saklıdır (m.45/2). Sözleşmedeki "tatil günü ücreti ücrete dâhildir" gibi ifadeler işçi aleyhine ise sonuç doğurmayabilir.

Alacak davası ve zamanaşımı

• Hafta tatili ve genel tatil ücreti alacağı, işçilik alacağı olarak iş mahkemesinde istenir; zorunlu arabuluculuk dava şartı uygulanır (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu).
• Zamanaşımı: ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır (İş K. m.32, son fıkra); hafta tatili ve genel tatil ücreti gibi alacaklarda uygulanacak süre ayrıca içtihatla teyit edilmelidir.
• Hesap: dönemsel hesaplama, bilirkişi tarafından yapılır; işçi ücret bordroları, puantaj ve tanıklarla desteklenir.
• Ücret bordrosu: hafta tatili ücreti bordroda ayrı yazılı ise ve işçi imzalı bordroyu itirazsız aldıysa ispat işçiye zorlaşır; ancak imzalı bordronun hafta tatili çalışmasını kanıtlamadığı durumlarda tanık delili kullanılır.

Örnek senaryo

C, haftada altı gün çalışmakta olup pazar günü hafta tatilidir. Son üç ay boyunca işveren C'yi bir pazar günü çalıştırmıştır ve o gün ek ücret ödememiştir. Ayrıca bir ulusal bayram gününde de çalışmıştır.

1. Hafta tatili hakkı. C, tatil gününden önce çalışma günlerinde çalıştığı için hafta tatili hakkı kazanmıştır (m.46/1).
2. Çalışılan tatil. Pazar günü çalıştırılması hâlinde ek ücret alacağı doğar; C, giriş-çıkış kaydı ve tanıklarla ispatlar.
3. Ulusal bayram. C bayram gününde çalışmışsa m.47/1 uyarınca o günün ücretine ek olarak bir günlük ücret de alır.
4. Onay. Toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesinde hüküm yoksa bayramda çalışma için C'nin onayı gerekir (m.44/1).
5. Sözleşme hükmü. İş sözleşmesinde "bayram ücreti maaşa dâhildir" yazsa da m.45 nedeniyle işçi aleyhine hüküm geçersiz olabilir.
6. Zorunlu arabuluculuk. C, alacak için dava açmadan önce arabulucuya başvurur.
7. Dava. Anlaşma olmazsa iş mahkemesinde alacak davası açılır; bilirkişi hesap yapar.
8. Sonuç. Mahkeme, ispat edilen tatil çalışmaları ve bordro ödemelerine göre alacağı belirler.

Sık yapılan hatalar

• Hafta tatilinde çalışmayı ispat edememek. Kayıt, tanık, mesaj delilleri toplanmalıdır.
• Bayram gününde çalışma için onayı sorgulamamak. Hüküm yoksa onay gerekir (m.44/1).
• Ek bir günlük ücreti unutmak. Çalışılan bayram günü için ek bir günlük ücret ödenir (m.47/1).
• Sözleşmedeki aleyhe hükümlere güvenmek. Kanuna aykırı hükümler geçersizdir (m.45/1).
• Aylık ücretin tatil ücretini kapsadığını her zaman varsaymak. Çalışılan tatil için ayrıca ödeme gerekir.
• Zamanaşımını izlememek. İşçilik alacaklarında süre önemlidir.
• Arabuluculuğu atlamak. Dava şartı eksikliği (7036).
• Hafta tatili hakkını haftalık sürenin dışında sanmak. 63. maddedeki çalışma günleri esas alınır (m.46/1).